Lặn hang được coi là nguy hiểm bậc nhất vì trên đầu thợ lặn là trần đá chứ không phải mặt nước. Ở biển, gặp sự cố người ta còn có thể ngoi lên, còn trong hang thì đường thoát duy nhất là quay lại theo đúng lối đã vào, có khi dài hàng trăm mét, trong làn nước có thể mù đặc chỉ sau một cú đạp chân.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Môn này thường chỉ được nhắc tới khi có một vụ giải cứu chấn động. Tập này mình kể vì sao nó khó đến vậy, những nguyên tắc mà người lặn hang sống chết giữ lấy, và vì sao đây không phải là thứ để thử cho biết.
Trần đá trên đầu thay đổi mọi thứ thế nào?
Khi lặn ở vùng nước thoáng như biển hay hồ, người lặn luôn có một lối thoát cuối cùng là đi lên. Dù có thể phải lên chậm để giữ an toàn, nhưng mặt nước luôn ở đó. Trong hang ngập nước, lối thoát ấy biến mất. Mặt nước có thể ở rất xa, sau những đoạn ống hẹp, những khúc quanh, những chỗ phải lách người.
Điều đó có nghĩa là mọi vấn đề đều phải được giải quyết ngay tại chỗ, dưới nước. Hết khí, hỏng van, rối dây, hoảng loạn, không có chuyện bơi vội lên trên để thở.
Người trong nghề gọi kiểu môi trường này là môi trường có trần. Lặn trong xác tàu đắm cũng thuộc loại đó. Và chính vì thế, việc huấn luyện cho môi trường có trần tách riêng hẳn với việc học lặn thông thường.
Một người lặn biển giỏi, có hàng trăm lần lặn, vẫn có thể gặp nạn nếu bước vào hang mà chưa qua huấn luyện riêng.
Bùn trong hang có thể làm mù nước trong vài giây
Nước trong nhiều hang ngầm trong vắt đến mức ánh đèn chiếu đi rất xa. Nhưng dưới đáy và trên vách thường đọng một lớp bùn mịn, đất sét hoặc phù sa. Chỉ một cú đạp chân sai, một lần chạm tay vào nền, lớp bùn ấy bốc lên như khói.
Trong vài giây, nước từ trong vắt chuyển sang đục đến mức không thấy cả chiếc đèn mình đang cầm. Người lặn hang gọi đó là mù nước. Lúc này mắt không còn tác dụng, chỉ còn tay và sự bình tĩnh.
Đó là lý do người lặn hang học những kiểu đạp chân đặc biệt, giữ thân nằm ngang, giữ khoảng cách với đáy và vách. Họ học cách di chuyển nhẹ nhàng như không muốn đánh thức nơi đó.
Và đó cũng là lý do của nguyên tắc tiếp theo, nguyên tắc mà nhiều người coi là sợi dây sinh mệnh theo đúng nghĩa đen.
Sợi dây dẫn đường và quy tắc chia khí làm ba
Người lặn hang luôn có một sợi dây dẫn đường liên tục nối từ vùng nước thoáng vào tới nơi xa nhất họ đi. Khi nước mù, họ nắm hoặc chạm vào sợi dây đó để lần đường về. Mất dây trong nước mù là một trong những tình huống đáng sợ nhất của môn này.
Nguyên tắc thứ hai là cách tính khí. Một quy tắc kinh điển được dạy là chia lượng khí mang theo làm ba phần. Một phần để đi vào, một phần để quay ra, phần còn lại để dự phòng cho chính mình hoặc chia cho bạn lặn nếu có sự cố. Khi đã dùng hết một phần ba, cả đội quay đầu, dù phía trước có đẹp đến đâu.
Nghe có vẻ thận trọng quá mức, nhưng đường ra thường tốn khí hơn đường vào. Người ta mệt hơn, nước có thể đã mù, tim đập nhanh hơn. Phần dự phòng là thứ cứu mạng khi kế hoạch hỏng.
Người lặn hang còn mang thiết bị dự phòng gần như cho mọi thứ: hai nguồn khí, nhiều đèn, dụng cụ cắt dây. Mọi thứ có thể hỏng đều phải có cái thay thế.
Đầu óc mới là thứ quyết định sống còn
Trong nhiều phân tích tai nạn lặn hang được công bố, nguyên nhân thường không phải là thiết bị hỏng một cách bất ngờ, mà là con người phá vỡ nguyên tắc. Không dùng dây dẫn đường, đi quá giới hạn khí, lặn sâu hơn mức được huấn luyện, hoặc vào hang khi chưa đủ trình độ.
Hoảng loạn dưới nước là kẻ thù lớn nhất. Khi hoảng, người ta thở nhanh gấp nhiều lần, khí cạn rất nhanh, đầu óc không còn nghĩ được. Huấn luyện lặn hang vì thế dành nhiều thời gian để tập xử lý sự cố trong điều kiện giả lập, như bịt mắt lần dây, chia khí cho bạn lặn.
Người lặn hang giỏi thường được mô tả là người kiên nhẫn, kỷ luật, sẵn sàng quay đầu. Họ không đi để chinh phục, họ đi để khảo sát và trở về.
Nếu bạn thấy mình hào hứng với cảm giác mạo hiểm hơn là với sự cẩn thận, đó có thể là dấu hiệu môn này chưa hợp với bạn lúc này.
Muốn đến gần lặn hang thì nên đi con đường nào?
Con đường an toàn là học lặn với bình dưỡng khí ở vùng nước thoáng trước, qua một tổ chức đào tạo có uy tín và được công nhận, tích luỹ thật nhiều giờ lặn. Sau đó mới có các khoá học riêng cho môi trường có trần, đi từng bậc, mỗi bậc có giới hạn rõ ràng về khoảng cách và độ sâu.
Nhiều người dừng ở mức lặn vào vùng cửa hang, nơi còn thấy ánh sáng tự nhiên, dưới sự dẫn dắt của người hướng dẫn có chứng chỉ. Như vậy đã là một trải nghiệm rất đặc biệt mà vẫn giữ được lối thoát.
Điều mình muốn nhấn mạnh là không có con đường tắt. Không có buổi lặn hang thử cho biết nào là an toàn nếu bạn chưa được huấn luyện.
Lần tới khi xem hình ảnh làn nước xanh trong của một hang ngầm, bạn hãy nhớ rằng vẻ đẹp đó chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là kỷ luật.
Câu hỏi thường gặp
Lặn hang khác lặn trong xác tàu đắm thế nào?
Cả hai đều là môi trường có trần, không thể ngoi thẳng lên. Xác tàu có thêm nguy cơ vật sắc nhọn, kết cấu sập và dây cáp, còn hang có nguy cơ bùn mù và đường ống dài hẹp. Mỗi loại đều cần huấn luyện riêng.
Người học lặn biển cơ bản có lặn vào cửa hang được không?
Chỉ nên đi vào vùng cửa hang còn ánh sáng tự nhiên, trong giới hạn khoảng cách mà người hướng dẫn có chứng chỉ cho phép. Đi sâu hơn cần các khoá học dành riêng cho môi trường có trần. Đừng để ai rủ bạn đi xa hơn mức được huấn luyện.
Vì sao không thể bơi vội ra khi hết khí trong hang?
Vì đường ra có thể dài hàng trăm mét và có đoạn hẹp, trong khi một người chỉ nhịn thở được rất ngắn. Đó là lý do lượng khí luôn được tính dư cho đường về và có nguồn khí dự phòng. Hết khí giữa đường gần như không còn cách xử lý.
Sợi dây dẫn đường được buộc thế nào?
Dây được cố định ở vùng nước thoáng rồi kéo dần vào trong, buộc ở các điểm dọc đường để không bị trôi. Người lặn luôn giữ mình trong tầm với của dây. Cách buộc và kiểu dấu hiệu chỉ hướng ra là phần quan trọng của khoá học.
Có nên đi lặn hang khi đi du lịch nước ngoài không?
Chỉ nên đi khi bạn đã có đúng trình độ và đi cùng đơn vị được phép hoạt động tại đó. Hãy kiểm tra chứng chỉ của người hướng dẫn và giới hạn của chuyến lặn. Một chuyến lặn bị quảng cáo là dễ cho mọi người ở môi trường có trần là dấu hiệu nên tránh.
