Khi leo núi đá có dây, người leo buộc dây vào đai ngồi, dây chạy lên qua một điểm neo chắc chắn phía trên rồi vòng xuống tay người giữ dây đứng dưới đất. Nếu người leo trượt tay, người giữ dây hãm lại, và cú ngã chỉ còn là một cú hẫng ngắn. Hệ thống ấy rất an toàn, nhưng chỉ khi mọi mắt xích đều được làm đúng.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Leo núi đá đang được nhiều bạn trẻ yêu thích, từ phòng tập trong thành phố đến những vách đá vôi ven biển. Tập này mình giải thích hệ thống dây hoạt động thế nào, vì sao người mới nên bắt đầu ở đâu, và những lỗi nhỏ mà hậu quả rất lớn.
Bốn mắt xích của hệ thống dây
Mắt xích thứ nhất là đai ngồi, một bộ dây đai ôm quanh eo và hai đùi. Đai phải vừa người, khoá đúng cách theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Đai lỏng có thể tuột khi người leo bị lộn ngược.
Mắt xích thứ hai là dây leo núi, loại dây có độ giãn để hấp thụ lực khi ngã. Dây được buộc vào đai bằng một nút buộc chuẩn, nút hay được dạy là nút số tám buộc lại theo chính nó. Nút này dễ nhìn để kiểm tra bằng mắt.
Mắt xích thứ ba là điểm neo phía trên, có thể là những điểm cố định đã được lắp trên vách. Điểm neo phải đủ chắc và thường có hai điểm để dự phòng cho nhau.
Mắt xích thứ tư là người giữ dây cùng thiết bị hãm. Người giữ dây kéo bớt phần dây chùng khi bạn leo lên, và hãm chặt khi bạn rơi hoặc muốn nghỉ. Đây là người bạn đặt cả tính mạng vào tay họ, theo nghĩa đen.
Vì sao người mới nên học ở phòng tập trước?
Phòng tập leo trong nhà có vách nhân tạo, điểm neo được kiểm định, sàn có đệm, có huấn luyện viên. Đó là nơi bạn học các kỹ năng cơ bản mà không phải lo đá vỡ, thời tiết hay khoảng cách tới trạm y tế.
Ở đó bạn học cách mặc đai, buộc nút, cách giữ dây cho bạn mình, cách đặt chân, cách dùng sức chân thay vì đu bằng tay. Người mới hay mỏi tay rất nhanh vì kéo người lên bằng tay, trong khi người leo giỏi đứng trên chân và dùng tay chủ yếu để giữ thăng bằng.
Bạn cũng sẽ được tập ngã có kiểm soát, để cảm nhận dây giữ mình thế nào. Lần đầu buông tay giữa vách là một khoảnh khắc mà nhiều người nhớ mãi. Sau đó nỗi sợ giảm hẳn vì bạn đã tin vào hệ thống.
Chỉ khi đã thành thạo trong nhà, bạn mới nên ra vách tự nhiên, và vẫn đi cùng người hướng dẫn có chứng chỉ hoặc đơn vị tổ chức được phép.
Kiểm tra chéo: ba mươi giây cứu một mạng người
Trước mỗi lần leo, người leo và người giữ dây kiểm tra cho nhau. Người leo nhìn xem thiết bị hãm của bạn mình đã lắp đúng chiều chưa, khoá móc đã vặn khoá chưa. Người giữ dây nhìn nút buộc của người leo đã đúng và đủ đuôi chưa, đai đã khoá chưa.
Nhiều tai nạn leo núi trong nhà và ngoài trời được ghi nhận có liên quan tới những lỗi rất cơ bản: nút buộc chưa hoàn thành vì người leo bị gọi chuyện giữa chừng, đai chưa khoá lại, dây quá ngắn khiến đầu dây tuột khỏi tay người giữ khi hạ xuống.
Thói quen tốt là không bao giờ dừng giữa lúc buộc nút. Nếu bị ai gọi, hãy buộc xong rồi mới quay lại, hoặc tháo ra buộc lại từ đầu. Và luôn thắt một nút chặn ở cuối dây để dây không tuột khỏi thiết bị.
Ba mươi giây kiểm tra chéo có thể khiến bạn thấy hơi phiền lúc đầu. Đến khi nó thành phản xạ, bạn sẽ thấy không yên tâm nếu thiếu nó.
Những lời gọi chuẩn giữa người leo và người giữ dây
Trên vách, gió và khoảng cách làm khó nghe. Vì vậy người leo và người giữ dây dùng những câu gọi ngắn, rõ, đã thống nhất từ trước. Người leo hỏi đã sẵn sàng chưa, người giữ dây trả lời sẵn sàng, người leo báo bắt đầu leo, người giữ dây đáp mời leo.
Khi muốn nghỉ, người leo gọi giữ chặt, người giữ dây hãm dây lại. Khi muốn xuống, người leo báo hạ, người giữ dây từ từ thả. Không bao giờ được thả dây khi chưa nghe rõ câu gọi.
Một sai lầm hay gặp là hai người dùng những câu khác nhau, hoặc nghe nhầm một câu này thành câu khác. Đó là lý do người mới nên dùng đúng bộ câu mà phòng tập hay người hướng dẫn dạy.
Ngoài vách tự nhiên, khi không còn nghe thấy nhau, người ta có thể dùng ám hiệu giật dây đã thống nhất từ trước. Đây là kỹ năng nâng cao, cần được học kỹ.
Ra vách đá tự nhiên thì có gì khác?
Vách đá tự nhiên có những mối nguy mà phòng tập không có. Đá có thể vỡ, mảnh đá có thể rơi từ người leo phía trên xuống. Vì vậy mũ bảo hộ là bắt buộc cho cả người leo lẫn người giữ dây.
Điểm neo trên vách tự nhiên cũng cần được đánh giá. Có những điểm neo đã lâu năm, bị ăn mòn trong không khí mặn ven biển. Người hướng dẫn có kinh nghiệm biết cách nhận ra và tránh chúng. Người mới tự đi thì không.
Thời tiết, nắng gắt, đá trơn sau mưa, côn trùng, khoảng cách tới cơ sở y tế, tất cả đều khác. Một chấn thương nhỏ ở phòng tập là chuyện xử lý trong vài phút, còn ở vách đá xa thì có thể mất nhiều giờ mới đưa được người bị thương ra.
Vách đá vôi ở nước ta rất đẹp để leo. Hãy đến đó cùng đơn vị được phép tổ chức, có người hướng dẫn được huấn luyện, và quan trọng là tôn trọng quy định của địa phương về nơi được phép leo.
Câu hỏi thường gặp
Leo núi đá có cần khoẻ tay không?
Sức tay giúp ích nhưng không phải thứ quyết định với người mới. Kỹ thuật đặt chân, giữ hông sát vách và đọc đường leo quan trọng hơn nhiều. Người mới thường mỏi tay vì đu người lên bằng tay thay vì đẩy bằng chân.
Trẻ em có leo núi đá được không?
Nhiều phòng tập có lớp cho trẻ em với vách phù hợp và đai dành riêng. Trẻ cần được người lớn có kinh nghiệm giám sát và giữ dây. Không để trẻ tự giữ dây cho nhau khi chưa được huấn luyện.
Leo núi đá không dây có an toàn không?
Leo không dây trên vách cao là hình thức cực kỳ nguy hiểm, mọi sai sót đều có thể gây tử vong. Leo tảng đá thấp không dây có đệm bên dưới là môn riêng, vẫn cần người đỡ và kỹ thuật ngã. Người mới không nên leo cao mà không có dây.
Dây leo núi dùng được bao lâu?
Tuổi thọ dây phụ thuộc vào tần suất dùng, số cú ngã đã chịu, cách bảo quản và hướng dẫn của nhà sản xuất. Dây bị cứa, bị hoá chất dính vào, hoặc đã chịu cú ngã rất mạnh cần được loại bỏ. Người hướng dẫn có kinh nghiệm sẽ kiểm tra dây trước mỗi buổi.
Người sợ độ cao có học leo núi đá được không?
Được, và nhiều người thấy leo có dây giúp họ bớt sợ độ cao. Hãy bắt đầu ở vách thấp, leo từng đoạn ngắn và tập buông tay để tin vào dây. Đừng ép mình lên cao khi chưa sẵn sàng.
