Giữ gìn hang động khi thám hiểm là bốn việc: đi đúng lối đã đánh dấu, không chạm vào thạch nhũ và đá trang trí, mang toàn bộ rác và chất thải ra ngoài, và không làm phiền dơi cùng các sinh vật sống trong hang. Nghe đơn giản, nhưng mỗi việc đều có lý do riêng, và bỏ qua một việc thôi cũng có thể để lại dấu vết kéo dài hàng nghìn năm.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Mình hay nghe người đi hang nói một câu: hang không biết tự lành. Tập này mình giải thích câu nói ấy, và vì sao người thám hiểm có trách nhiệm luôn coi mình là khách trong nhà người khác.
Vì sao hang dễ tổn thương hơn rừng hay biển?
Một khoảnh rừng bị chặt có thể mọc lại sau vài chục năm. Một rạn san hô bị tổn hại có thể hồi lại nếu được để yên đủ lâu. Hang thì khác. Thạch nhũ, măng đá, những nền đá trắng hình thành từng lớp mỏng qua thời gian rất dài, và thứ đã gãy thì không mọc lại theo hình cũ.
Hang cũng là một nơi kín. Không có mưa rửa trôi, không có nắng làm khô, không có gió mang đi. Một vết giày bùn trên nền đá trắng có thể nằm nguyên đó rất nhiều năm. Một mẩu thức ăn rơi xuống có thể làm nấm mốc mọc lan trong không khí ẩm.
Thêm nữa, mỗi người vào hang mang theo hơi thở, hơi ấm, ánh đèn. Với một vài người thì không sao, nhưng hàng nghìn người mỗi ngày có thể làm đổi độ ẩm, nhiệt độ và khiến rêu tảo mọc ở những nơi có đèn chiếu lâu.
Đó là lý do nhiều hang giới hạn số khách, và vì sao có những hang chỉ cho các đoàn khảo sát vào.
Đi đúng lối đánh dấu không phải chuyện hình thức
Trong những hang được quản lý, lối đi thường được căng dây hoặc cắm cọc nhỏ. Người dẫn đường đã chọn lối đó để đi qua chỗ nền chịu được bước chân, tránh những nền đá mỏng, những vũng ngọc hang, những ruộng đá nhỏ.
Bước ra ngoài lối để có góc ảnh đẹp hơn là cách hay gặp nhất mà hang bị hỏng. Một bước chân có thể làm vỡ gờ của một ruộng đá đã mất rất lâu mới hình thành. Nhiều người cùng bước ra là lối mòn mới xuất hiện, và hang mất dần vẻ nguyên sơ.
Ở những hang chưa có lối đánh dấu, đoàn đi theo nguyên tắc đi một hàng, người sau dẫm vào chỗ người trước đã dẫm. Như vậy dấu vết chỉ tập trung ở một dải hẹp thay vì lan ra khắp nền hang.
Đi đúng lối cũng là chuyện an toàn của chính bạn, vì những chỗ chưa ai đi qua có thể là nền yếu hoặc hố sâu.
Chạm tay một lần, để lại dấu rất lâu
Da tay người có dầu, mồ hôi và bụi. Khi chạm vào thạch nhũ đang mọc, lớp dầu đó phủ lên bề mặt, làm nước không thể lắng đá đều được nữa. Chỗ bị chạm có thể đổi màu, có thể ngừng mọc. Có những hang du lịch lâu năm, phần thạch nhũ ở tầm với của tay người bị xỉn đen trong khi phần cao hơn vẫn trắng.
Nhiều dạng đá trong hang rất mỏng, như ống thạch nhũ rỗng nhỏ bằng ống hút, hay những sợi đá mảnh mọc ngang. Chúng gãy chỉ với một cái chạm nhẹ của vai hoặc ba lô. Vì thế người đi hang được dặn khép ba lô sát người, nhìn trước khi xoay người.
Việc bẻ một mẩu thạch nhũ mang về làm kỷ niệm là việc không thể chấp nhận. Ngoài chuyện phá hoại, ở các khu bảo vệ đây còn là hành vi vi phạm quy định.
Thứ duy nhất nên mang ra từ hang là ký ức, ảnh chụp và rác của chính mình.
Rác, chất thải và chuyện vệ sinh trong hang
Nguyên tắc rõ ràng nhất là cái gì mang vào thì mang ra. Vỏ kẹo, chai nước, pin hết, giấy ướt, kể cả vỏ trái cây mà người ta nghĩ là sẽ tự phân huỷ. Trong hang tối và lạnh, vỏ trái cây không phân huỷ nhanh như ngoài rừng, mà thành ổ nấm mốc lạ với hệ sinh thái hang.
Những chuyến đi nhiều ngày phải có phương án cho chất thải của con người. Các đơn vị tổ chức có kinh nghiệm thường mang túi chuyên dùng và đưa ra ngoài xử lý. Đây là phần ít được nói tới nhưng lại rất quan trọng, vì chất thải trong hang có thể làm bẩn nguồn nước ngầm mà người dân phía dưới đang dùng.
Ăn uống trong hang cũng cần gọn. Ngồi một chỗ, trải tấm lót, nhặt hết vụn rơi. Mẩu bánh nhỏ cũng có thể thu hút côn trùng và làm đổi tập tính của những loài vốn quen sống trong thiếu thốn.
Một đoàn đi hang tốt là đoàn mà khi họ đi rồi, người đến sau không nhận ra là có người vừa ở đó.
Dơi và những cư dân thật sự của hang
Nhiều hang là nhà của dơi. Dơi giúp kiểm soát côn trùng và thụ phấn cho một số loài cây. Trong mùa sinh sản hoặc mùa ngủ, đàn dơi rất nhạy cảm với tiếng động và ánh sáng. Bị đánh thức liên tục, chúng tiêu hao năng lượng và có thể bỏ hang.
Khi đi qua khu có dơi, hãy nói nhỏ, không rọi đèn thẳng lên đàn, không dùng đèn chớp chụp ảnh liên tục. Phân dơi tích tụ trên nền cũng nên tránh giẫm và tránh làm bụi bay lên, vì đó là chỗ có thể chứa mầm bệnh.
Ngoài dơi, trong phần tối của hang còn có những loài nhỏ như cá, tôm, côn trùng đã thích nghi với bóng tối, nhiều loài mắt rất kém hoặc không có mắt. Chúng sống ở những vũng nước nhỏ mà bạn có thể vô tình giẫm vào.
Hãy nhớ, mình là khách đi ngang qua trong vài giờ. Họ là chủ nhà đã ở đó từ rất lâu trước khi có con người.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh bằng đèn chớp trong hang có hại không?
Một vài lần chớp đèn không làm hại đá, nhưng có thể làm phiền dơi và các sinh vật hang. Ở khu có dơi nên hạn chế đèn chớp. Một số hang có quy định riêng về chụp ảnh, hãy hỏi người dẫn đường.
Vì sao hang du lịch lâu năm có rêu xanh quanh đèn?
Đèn chiếu lâu tạo ánh sáng đủ cho rêu tảo phát triển ở nơi vốn tối hoàn toàn. Lớp xanh đó làm đổi màu đá và khó làm sạch. Nhiều nơi đã chuyển sang dùng đèn ít nhiệt, bật tắt theo đoàn khách để giảm hiện tượng này.
Có được mang đồ ăn vào hang không?
Thường là được trong các tour, nhưng phải ăn gọn ở chỗ quy định và mang hết vỏ, vụn ra ngoài. Không để lại bất cứ mẩu thức ăn nào. Hãy làm theo hướng dẫn của đơn vị tổ chức.
Lỡ làm gãy một mẩu đá trong hang thì nên làm gì?
Hãy báo ngay cho người dẫn đường, đừng giấu và đừng mang mẩu đá đi. Người quản lý cần biết để ghi nhận và xử lý. Thành thật trong tình huống này là cách tôn trọng cái hang và những người đang bảo vệ nó.
Vì sao một số hang không bao giờ mở cho du lịch?
Vì có những hang quá mỏng manh, có giá trị khoa học đặc biệt hoặc quá nguy hiểm để đưa khách vào. Giữ nguyên chúng là cách để thế hệ sau còn có thứ để nghiên cứu. Không phải nơi đẹp nào cũng cần được mở cửa.
