Thời tiết trên núi đổi nhanh vì núi tự tạo ra thời tiết của riêng nó: không khí ẩm bị đẩy lên sườn núi, lạnh đi, ngưng tụ thành mây, rồi thành mưa, có khi chỉ trong một buổi chiều. Cộng thêm việc càng lên cao càng lạnh và gió càng mạnh, một buổi sáng nắng đẹp dưới chân núi có thể thành buổi chiều rét buốt, sương mù dày trên đỉnh.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Rất nhiều chuyến đi núi gặp chuyện không phải vì đường khó, mà vì người đi chỉ nhìn bầu trời lúc xuất phát rồi tin rằng nó sẽ giữ nguyên cả ngày. Tập này mình kể vì sao núi lại thất thường như vậy, và cách để không bị bất ngờ.
Càng lên cao càng lạnh, lạnh bao nhiêu?
Một quy luật dễ nhớ là trong điều kiện bình thường, cứ lên cao thêm một nghìn mét thì nhiệt độ trung bình giảm khoảng sáu độ rưỡi. Con số thực tế thay đổi theo độ ẩm và thời tiết, nhưng dùng nó để ước lượng là đủ hữu ích.
Giả sử dưới thị trấn đang hai mươi độ. Bạn leo lên cao thêm hai nghìn mét thì trên đó có thể chỉ còn khoảng bảy độ. Đó là chưa kể gió. Thêm gió mạnh, cảm giác trên da còn lạnh hơn nhiều so với con số nhiệt kế.
Gió mang hơi ấm đi khỏi da liên tục, nhất là khi quần áo bị ướt mồ hôi hoặc mưa. Đó là lý do nhiều người bị nhiễm lạnh trên núi dù nhiệt độ chưa tới mức đóng băng. Ướt cộng gió cộng mệt là công thức nguy hiểm.
Vì vậy khi xem dự báo, đừng chỉ xem nhiệt độ ở thành phố gần núi. Hãy tự trừ đi theo độ cao bạn định tới, rồi tính thêm gió.
Vì sao buổi sáng nắng, buổi chiều lại mưa?
Ban ngày mặt trời làm nóng sườn núi và thung lũng. Không khí nóng, ẩm bốc lên dọc theo sườn. Lên cao, nó lạnh đi, hơi nước ngưng lại thành mây. Đến đầu giờ chiều, mây đã tích đủ dày để có mưa, có khi là dông kèm sấm sét.
Gió thổi vào núi cũng bị ép lên cao. Phía đón gió thường mây nhiều, mưa nhiều, còn phía khuất gió lại khô hơn. Vì thế hai bên một dãy núi có thể có khí hậu rất khác nhau, và một con đèo có thể nắng ở bên này mà mù mịt ở bên kia.
Ở vùng núi phía Bắc nước ta, người đi núi quen với cảnh sương mù kéo lên rất nhanh. Đang thấy rõ đỉnh trước mặt, mười lăm phút sau đã không thấy người đi cách mình chục mét.
Đó là lý do người đi núi kinh nghiệm thường xuất phát sớm và muốn qua những đoạn trống, đoạn đỉnh trước buổi trưa.
Sương mù nguy hiểm hơn người ta nghĩ
Sương mù trên núi đẹp khi nhìn từ xa, nhưng ở trong nó thì mọi phương hướng biến mất. Đường mòn trên vùng trống, nơi không có cây hai bên, rất dễ mất dấu. Những tảng đá, những bụi cây đều trông giống nhau.
Nhiều vụ lạc trên núi xảy ra đúng lúc sương mù xuống. Người ta rời khỏi lối mòn vài bước để đi vệ sinh hay chụp ảnh, quay lại thì không thấy lối nữa. Hoặc đoàn đi dàn trải quá xa, người cuối không còn thấy người phía trước.
Khi sương xuống, hãy đi sát nhau, người trước luôn nhìn thấy người sau. Đừng rời lối mòn. Nếu không chắc đường, dừng lại chờ cho sương nhạt bớt an toàn hơn là đoán bừa.
Sương mù còn làm ướt mọi thứ. Không có mưa mà quần áo vẫn ẩm dần, đá vẫn trơn. Đây là lúc lớp áo chống nước phát huy tác dụng.
Sét trên núi: khi nào phải lo và làm gì?
Dông trên núi đi kèm sét, và người đứng trên đỉnh, trên sống núi trống, là vật cao nhất trong vùng. Đây là một trong những mối nguy đáng sợ nhất khi đi núi vào mùa mưa.
Dấu hiệu cảnh báo là những đám mây trắng mọc cao vút lên như cây nấm vào cuối buổi sáng, trời tối nhanh, gió đổi hướng đột ngột, có tiếng sấm xa. Có một lời khuyên an toàn được nhắc nhiều: nếu nghe thấy sấm, bạn đã ở đủ gần để có thể bị sét đánh.
Khi đó, hãy rời khỏi đỉnh và sống núi trống càng sớm càng tốt, xuống thấp hơn. Tránh đứng dưới cây đơn độc, tránh chỗ có nước chảy, tránh vách đá nhô ra. Đoàn nên tản ra một khoảng để nếu có chuyện, không phải tất cả cùng bị.
Cách tốt nhất vẫn là phòng từ trước: xem dự báo, xuất phát sớm, đặt giờ quay về trước khi dông buổi chiều kéo tới.
Đọc trời và lên kế hoạch như người đi núi lâu năm
Trước chuyến đi, hãy xem dự báo của nhiều nguồn và xem cả xu hướng vài ngày, không chỉ ngày đi. Nếu dự báo có mưa lớn kéo dài, có gió mùa đông bắc tràn về, hay có bão áp thấp, hãy dời lịch. Núi không đi đâu cả.
Trên đường, hãy để ý những thay đổi nhỏ. Gió đột ngột lạnh hơn, mây phía chân trời dày lên, chim chóc im lặng hơn, xa xa có màn mưa đổ xuống thung lũng bên cạnh. Mỗi dấu hiệu chưa chắc nói lên điều gì, nhưng nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên cân nhắc.
Luôn mang áo mưa, áo giữ ấm và đèn đội đầu, kể cả khi trời đẹp. Ba thứ đó nhẹ, và chúng là sự khác biệt giữa một buổi chiều khó chịu và một đêm nguy hiểm.
Và hãy để người dẫn đường quyết định. Người địa phương đọc trời ở núi của họ giỏi hơn mọi ứng dụng điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
Leo núi mùa đông ở miền Bắc cần lưu ý gì về thời tiết?
Mùa đông có những đợt không khí lạnh làm nhiệt độ trên cao xuống rất thấp, có khi có băng giá. Cần áo giữ ấm nhiều lớp, găng tay, mũ, và theo dõi tin về các đợt rét đậm. Đường có băng rất trơn, hãy hỏi người dẫn đường trước khi đi.
Ứng dụng dự báo thời tiết có tin được trên núi không?
Ứng dụng cho bạn xu hướng chung khá hữu ích, nhưng thời tiết cục bộ trên núi có thể khác nhiều. Hãy dùng dự báo để lên kế hoạch, rồi quan sát trời thực tế khi đi. Khi có mâu thuẫn, tin vào những gì đang thấy trước mắt.
Gió lạnh làm cơ thể mất nhiệt nhanh thế nào?
Gió mang lớp không khí ấm sát da đi liên tục, nên cùng một nhiệt độ, có gió sẽ thấy lạnh hơn nhiều. Khi quần áo bị ướt, việc mất nhiệt còn nhanh hơn nữa. Một lớp áo chắn gió mỏng đã giúp ích rất lớn.
Đang trên núi mà trời mưa to thì có nên đi tiếp không?
Hãy cân nhắc quay lại hoặc dừng ở chỗ an toàn, nhất là khi phải lội suối hay đi qua đoạn dốc đất. Mưa to làm suối dâng nhanh và có thể gây sạt lở. Quyết định nên do người dẫn đường đưa ra dựa trên địa hình cụ thể.
Vì sao có những ngày trên đỉnh núi lại nắng trong khi dưới thung lũng mù?
Đó là lúc mây hoặc sương nằm ở tầng thấp, còn đỉnh núi nhô lên trên lớp mây, tạo ra cảnh biển mây. Hiện tượng này hay gặp vào sáng sớm. Cảnh đẹp nhưng khi đi xuống, bạn sẽ lại đi vào vùng sương mù.
