Đi rừng nhiệt đới ở Việt Nam, bạn gần như chắc chắn gặp vắt, rất dễ bị muỗi đốt, còn rắn thì hiếm gặp hơn nhiều so với nỗi sợ của mọi người. Phòng cả ba bắt đầu từ trang phục và thói quen bước đi, còn khi lỡ bị cắn thì biết đúng việc cần làm và đúng việc không được làm.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Ai từng đi rừng mùa mưa chắc nhớ cảm giác cúi xuống thấy ống chân đầy những con vắt ngoe nguẩy. Tập này mình nói thật về ba vị chủ nhà của rừng nhiệt đới, cái nào chỉ khó chịu, cái nào đáng lo, và chuẩn bị gì để đi cho yên tâm.
Vắt hoạt động thế nào và vì sao mùa mưa đầy vắt?
Vắt rừng sống trên lá mục và cây bụi thấp, ưa ẩm. Mùa mưa, khi mặt đất lúc nào cũng ướt, chúng hoạt động mạnh nhất. Vắt cảm nhận hơi ấm, rung động và khí thở của động vật đi ngang, rồi vươn mình bám lên giày, len qua kẽ tất để tìm chỗ da mềm.
Khi vắt hút máu, chúng tiết ra chất làm máu khó đông và chất làm tê nhẹ, nên nhiều người không hề thấy đau. Chỉ khi cởi tất mới thấy vết máu loang.
Tin tốt là vắt rừng ở Việt Nam không được xem là vật trung gian truyền bệnh đáng kể như muỗi. Phiền toái lớn nhất là vết cắn bị gãi nhiều rồi nhiễm trùng, nhất là trong những chuyến đi dài ngày, chân lúc nào cũng ướt.
Vì vậy, mục tiêu với vắt không phải là sợ, mà là hạn chế số con bám vào người và giữ vết cắn sạch sẽ.
Gỡ vắt và phòng vắt thế nào cho đúng?
Thứ hiệu quả nhất là xà cạp chống vắt, một ống vải dày bó kín từ mu bàn chân lên gần gối, đi ngoài tất và nhét ống quần vào trong. Nhiều người đi rừng còn đi hai lớp tất. Vắt vẫn có thể bò lên, nhưng sẽ phải đi một quãng dài trên vải và bạn có thời gian nhìn thấy.
Thói quen tốt là cứ mỗi lần dừng nghỉ thì cúi xuống kiểm tra chân, thắt lưng, cổ và nách. Vắt bò rất nhanh, con nào chưa cắn thì búng đi là xong.
Với con đã bám chặt, đừng giật mạnh. Cách được khuyên phổ biến là dùng móng tay hoặc một tấm thẻ mỏng lách vào đầu miệng nhỏ, đẩy cho nó nhả ra, rồi tới đầu kia. Việc dí lửa hay rắc muối làm vắt rụng nhanh nhưng có thể khiến nó nôn ngược vào vết cắn, nên nhiều người đi rừng lâu năm không khuyến khích.
Sau khi gỡ, rửa vết cắn bằng nước sạch, ấn một miếng gạc cho cầm máu và giữ khô nếu có thể. Vết nào sưng đỏ, nóng, đau tăng dần sau vài ngày thì nên đi khám, đừng tự chữa lâu.
Muỗi trong rừng đáng lo hơn bạn nghĩ
Nếu phải chọn một thứ cần phòng kỹ nhất, mình chọn muỗi chứ không phải vắt hay rắn. Ở một số vùng rừng núi, muỗi có thể truyền sốt rét, còn ở nhiều nơi khác là sốt xuất huyết và những bệnh khác. Những bệnh này có khi chỉ phát ra sau khi bạn đã về nhà vài ngày.
Cách phòng là mặc áo dài tay, quần dài màu sáng, bôi kem chống muỗi lên da hở theo đúng hướng dẫn ghi trên bao bì, và ngủ trong màn hoặc võng có màn. Muỗi rừng thường hoạt động mạnh lúc chập tối và sáng sớm, đó là giờ cần che chắn kỹ nhất.
Trước những chuyến đi vào vùng rừng sâu, bạn nên hỏi bác sĩ hoặc cơ sở y tế dự phòng xem vùng đó có lưu ý gì về sốt rét hay không. Mình không khuyên dùng thuốc gì, đó là việc của bác sĩ sau khi biết bạn đi đâu và sức khoẻ ra sao.
Và một điều nhiều người bỏ qua: nếu trong vòng vài tuần sau chuyến đi rừng mà bạn sốt, rét run, đau đầu, hãy đi khám và nói rõ với bác sĩ rằng mình vừa đi rừng ở đâu. Câu nói đó giúp bác sĩ nghĩ đúng hướng ngay từ đầu.
Rắn trong rừng: vì sao hiếm khi bị cắn nếu bước đúng cách?
Rắn không săn người. Phần lớn các vụ rắn cắn xảy ra khi người ta giẫm lên, thò tay vào hốc đá, bụi rậm hay nhặt củi mà không nhìn. Rắn cảm nhận rung động qua mặt đất, nên tiếng bước chân chắc nịch thường đủ để chúng bỏ đi trước khi mình tới.
Người đi rừng có kinh nghiệm hay cầm một cây gậy, gõ nhẹ phía trước khi đi qua đám cỏ cao. Họ bước qua khúc gỗ đổ bằng cách đặt chân lên trên rồi nhìn xuống phía bên kia, chứ không bước vắt qua mù quáng, vì phía khuất của thân cây là chỗ rắn hay nằm.
Ban đêm luôn dùng đèn khi di chuyển quanh trại. Giày phải được giũ trước khi xỏ chân vào, ba lô phải được kéo khoá kín.
Nếu gặp rắn trên đường, cách đúng là đứng yên, từ từ lùi lại và đi vòng thật rộng. Đừng tìm cách bắt, đuổi hay đánh, cũng đừng cố lại gần chụp ảnh. Nhiều vụ cắn xảy ra chính lúc người ta muốn chứng tỏ mình can đảm.
Bị rắn cắn: việc nên làm và việc tuyệt đối không làm
Mình nói rõ trước: đây chỉ là sơ cứu ban đầu, còn việc quan trọng nhất là đưa người bị cắn tới cơ sở y tế càng sớm càng tốt. Những nơi có điều trị rắn cắn sẽ biết cách theo dõi và dùng thuốc đặc hiệu nếu cần.
Việc nên làm là giữ người bị cắn nằm yên, bình tĩnh, hạn chế cử động chi bị cắn, tháo nhẫn, đồng hồ, vòng ở tay chân đó trước khi sưng lên. Nhớ lại hình dạng, màu sắc con rắn nếu có thể, nhưng không đuổi theo để bắt hay chụp ảnh.
Việc tuyệt đối không làm là rạch vết cắn, hút nọc bằng miệng, chườm đá, đắp lá hay đắp thuốc không rõ nguồn gốc, uống rượu. Những cách truyền miệng này không đẩy được nọc ra mà còn làm vết thương nặng thêm và mất thời gian quý báu.
Trong đoàn đi rừng có hướng dẫn viên của đơn vị được cấp phép, họ thường có phương án liên lạc và di chuyển người bị nạn. Đó là một lý do nữa để những chuyến vào rừng sâu nên đi có tổ chức chứ không đi tự phát.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng thuốc lào hay muối để chống vắt không?
Nhiều người đi rừng xoa muối hay nước thuốc lào lên giày và tất để vắt không bám, cách này có tác dụng phần nào. Tuy vậy, xà cạp kín và thói quen kiểm tra chân thường xuyên vẫn là cách chắc chắn nhất. Tránh để những chất này dính vào vết thương hở.
Đi rừng mùa khô có còn vắt không?
Mùa khô vắt ít hơn rất nhiều vì mặt đất khô ráo, nhưng ở những thung lũng ẩm, ven suối hay sau một cơn mưa trái mùa, chúng vẫn có thể xuất hiện. Cứ chuẩn bị xà cạp là yên tâm.
Garô có nên dùng khi bị rắn cắn không?
Thắt garô thật chặt theo kiểu truyền miệng có thể làm hoại tử chi, nên không được khuyến khích tự làm. Có những kỹ thuật băng ép chỉ phù hợp với vài loài rắn và cần người được huấn luyện. Ưu tiên số một vẫn là giữ yên và đưa tới cơ sở y tế.
Trẻ nhỏ đi rừng nên mặc gì?
Trẻ nên mặc áo dài tay, quần dài sáng màu, đi giày kín cổ và tất, bôi kem chống muỗi loại phù hợp với tuổi theo hướng dẫn trên bao bì. Người lớn nên kiểm tra vắt cho trẻ ở mỗi lần dừng nghỉ, vì trẻ thường không tự để ý.
Vết vắt cắn chảy máu lâu có sao không?
Vết vắt cắn thường rỉ máu lâu vì chất chống đông vắt tiết ra, đây là hiện tượng bình thường. Rửa sạch, ấn gạc một lúc là máu sẽ ngưng. Nếu sau vài ngày vết cắn sưng đỏ, đau, có mủ thì nên đi khám.
