Rừng Amazon là khu rừng nhiệt đới lớn nhất thế giới, trải qua nhiều quốc gia Nam Mỹ, và lịch sử thám hiểm ở đây là chuỗi những chuyến đi thật mà kết cục không ai đoán trước. Có người xuôi trọn dòng sông lớn rồi trở về kể chuyện, có người suýt chết vì sốt và đói, có người đi vào rồi không bao giờ trở ra.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Tập này mình kể ba chuyến đi có thật ở Amazon, chỉ những gì sử sách ghi chắc chắn, chỗ nào còn là bí ẩn thì mình nói rõ là bí ẩn. Và sau mỗi câu chuyện, mình thử rút ra điều mà người đi rừng hôm nay, kể cả ở rừng Việt Nam, vẫn còn dùng được.
Amazon lớn và khắc nghiệt tới mức nào?
Sông Amazon là con sông mang nhiều nước nhất thế giới, đổ ra Đại Tây Dương một lượng nước khổng lồ. Rừng mưa bao quanh nó rộng tới mức người ta hay ví là lá phổi xanh của hành tinh, dù cách ví này các nhà khoa học vẫn còn bàn cãi.
Với người thám hiểm, cái khắc nghiệt của Amazon nằm ở chỗ nó vừa giàu vừa nghèo. Giàu sự sống, nhưng nghèo thứ ăn được cho người lạ. Đất bằng phẳng mênh mông, ít mốc địa hình, sông ngòi chằng chịt, mùa nước lên làm ngập cả vùng rừng rộng lớn.
Thêm vào đó là côn trùng, bệnh sốt, những thác ghềnh bất ngờ trên các nhánh sông. Nhiều đoàn thám hiểm thời xưa không gục vì thú dữ mà gục vì sốt, vì đói và vì kiệt sức.
Và đừng quên Amazon không phải vùng đất trống. Từ rất lâu trước khi người châu Âu tới, nơi đây đã là quê hương của nhiều cộng đồng bản địa, những người hiểu khu rừng hơn bất cứ nhà thám hiểm nào.
Orellana và chuyến xuôi dòng sông lớn
Câu chuyện thứ nhất bắt đầu vào khoảng năm một nghìn năm trăm bốn mươi mốt. Francisco de Orellana, một người Tây Ban Nha trong đoàn đi tìm vùng đất được đồn là giàu quế và vàng, được giao dẫn một nhóm nhỏ đi thuyền xuống hạ lưu tìm lương thực.
Dòng nước chảy mạnh tới mức nhóm của ông không quay ngược lên được. Họ buộc phải xuôi tiếp, và cuối cùng đi hết chiều dài con sông ra tới biển vào năm sau. Đó được xem là lần đầu tiên người châu Âu đi hết dòng sông này.
Trên đường, họ đụng độ với nhiều cộng đồng ven sông. Theo nhiều tài liệu, chính những câu chuyện của đoàn về các nữ chiến binh đã khiến con sông mang cái tên Amazon, lấy từ thần thoại Hy Lạp.
Bài học từ Orellana nghe rất hiện đại: một quyết định nhỏ như đi xuôi dòng tìm đồ ăn có thể biến thành một cuộc hành trình không có đường lui. Trên sông, đi xuôi thì dễ, đi ngược mới là bài toán thật.
Roosevelt trên Dòng Sông Nghi Hoặc
Câu chuyện thứ hai xảy ra vào khoảng năm một nghìn chín trăm mười ba và một nghìn chín trăm mười bốn. Theodore Roosevelt, khi đó đã thôi làm tổng thống Mỹ, cùng nhà thám hiểm người Brazil Cândido Rondon dẫn đoàn đi dọc một con sông chưa có trên bản đồ, được gọi là Dòng Sông Nghi Hoặc.
Chuyến đi biến thành một cuộc vật lộn. Ghềnh thác liên tục làm vỡ thuyền, đoàn phải khiêng thuyền đi bộ qua rừng, lương thực cạn dần. Roosevelt bị thương ở chân, nhiễm trùng và sốt nặng, có lúc ông tưởng mình không qua khỏi.
Đoàn mất người vì tai nạn trên sông. Cuối cùng họ cũng vẽ được dòng sông lên bản đồ, và sau này nó được đặt theo tên Roosevelt. Nhưng ông trở về với sức khoẻ suy giảm rõ rệt.
Điều đáng nghĩ ở đây là sự chuẩn bị. Đoàn mang theo nhiều thứ không cần, lại thiếu thuyền phù hợp với ghềnh thác. Người đi rừng hôm nay vẫn nói câu đó: mang đúng đồ quan trọng hơn mang nhiều đồ.
Percy Fawcett và thành phố Z: bí ẩn chưa có lời giải
Câu chuyện thứ ba là một bí ẩn. Percy Fawcett, một sĩ quan và nhà khảo sát người Anh, đã nhiều lần vào Amazon và tin rằng sâu trong rừng có dấu tích một thành phố cổ mà ông gọi là Z.
Năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm, ông lên đường lần cuối cùng con trai Jack và một người bạn trẻ của con trai. Những lá thư cuối gửi về cho biết đoàn đang tiến vào vùng rừng ít người biết. Rồi tin tức dứt hẳn.
Suốt nhiều chục năm sau, nhiều đoàn đi tìm, nhiều giả thuyết được đưa ra, có cả những người tìm kiếm cũng gặp nạn. Đến nay, số phận của ba người vẫn là một bí ẩn chưa có kết luận chắc chắn.
Mình kể chuyện này không phải để tô thêm huyền bí. Một nhà thám hiểm giàu kinh nghiệm, đi với nhóm rất nhỏ, vào vùng không ai đợi và không có cách liên lạc, là công thức mà mọi đơn vị cứu hộ ngày nay đều sợ nhất.
Người đi rừng Việt Nam học được gì từ Amazon?
Rừng Việt Nam nhỏ hơn Amazon rất nhiều, nhưng ba bài học vẫn y nguyên. Thứ nhất, đừng đi vào chỗ không có đường lui, nhất là trên sông suối. Trước mỗi quyết định, hãy tự hỏi nếu phải quay lại thì có quay được không.
Thứ hai, chuẩn bị đúng chứ không phải chuẩn bị nhiều. Một bộ sơ cứu, thuốc mà bác sĩ đã dặn cho bệnh riêng của mình, áo mưa tốt và giày hợp chân quý hơn cả túi đồ lỉnh kỉnh.
Thứ ba, luôn có người biết mình ở đâu. Thời Fawcett không có cách liên lạc, còn hôm nay chúng ta có, chỉ cần một lộ trình gửi lại cho người ở nhà và đi cùng đơn vị tổ chức được cấp phép có phương án cứu hộ.
Và cuối cùng, tôn trọng người bản địa. Ở rừng nào cũng vậy, người sống trong rừng biết những điều sách vở không ghi. Hỏi họ, nghe họ, đó là cách thám hiểm khôn ngoan nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đi thăm rừng Amazon ngày nay không?
Có, nhiều quốc gia có rừng Amazon đón du khách tới các khu bảo tồn và vùng rừng có tổ chức tham quan. Người đi nên chọn đơn vị được cấp phép tại chỗ, hỏi bác sĩ về những lưu ý sức khoẻ trước chuyến đi và tuân thủ quy định của khu bảo tồn.
Thành phố Z có thật không?
Chưa có bằng chứng cho thấy thành phố đúng như Fawcett hình dung. Tuy vậy, các nghiên cứu khảo cổ về sau cho thấy một số vùng Amazon từng có những cộng đồng người khá đông đúc thời xưa, nên câu chuyện vẫn còn được tranh luận.
Vì sao gọi Amazon là lá phổi xanh?
Vì rừng mưa rộng lớn này hấp thụ khí cacbonic và nhả ra khí oxy qua quang hợp. Nhiều nhà khoa học lưu ý cách ví này chưa thật chính xác vì rừng cũng tiêu thụ phần lớn lượng oxy nó tạo ra, nhưng vai trò của nó với khí hậu là rất lớn.
Cândido Rondon là ai?
Rondon là một sĩ quan và nhà thám hiểm người Brazil, nổi tiếng với việc khảo sát vùng nội địa và kéo đường dây điện báo qua rừng, đồng thời chủ trương đối xử ôn hoà với các cộng đồng bản địa. Ông cùng Roosevelt dẫn đoàn đi Dòng Sông Nghi Hoặc.
Rừng nhiệt đới Việt Nam có giống Amazon không?
Cả hai đều là rừng mưa nhiệt đới với nhiều tầng tán và đa dạng sinh học cao. Khác biệt lớn là rừng Việt Nam nằm nhiều trên đồi núi, địa hình dốc và chia cắt, trong khi phần lớn Amazon là đồng bằng rộng với mạng lưới sông khổng lồ.
