Lạc trong rừng thì việc đầu tiên là dừng lại, ngồi xuống và đừng đi tiếp. Nghe thì ngược đời, nhưng người đứng yên một chỗ, giữ ấm và phát tín hiệu thường được tìm thấy sớm hơn hẳn người cố lần đường ra, vì mỗi bước đi trong hoảng loạn lại kéo mình xa hơn khỏi chỗ đội tìm kiếm sẽ bắt đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Tập này mình nói về khoảnh khắc mà ai đi rừng cũng sợ: nhìn quanh và nhận ra mọi gốc cây đều giống nhau, con đường mòn biến đâu mất.
Vì sao lạc rừng mà cố đi tiếp lại nguy hiểm?
Rừng nhiệt đới Việt Nam có tán dày, dây leo chằng chịt, tầm nhìn nhiều chỗ chỉ vài chục bước chân. Khi đã lạc, cảm giác phương hướng của mình gần như không còn dùng được. Nhiều nghiên cứu về người đi bộ cho thấy khi không có mốc nhìn thấy, người ta có xu hướng đi vòng mà không hề biết.
Cái nguy hiểm thứ hai là hoảng. Tim đập nhanh, đầu nghĩ không thẳng, chân bước vội, và đó là lúc trượt chân xuống khe, sa xuống vực hay đi lạc sang hẳn một sườn núi khác. Không ít vụ tai nạn trong rừng xảy ra không phải lúc người ta lạc, mà lúc người ta vội vàng tìm đường thoát.
Cái nguy hiểm thứ ba ít ai nghĩ tới. Đội cứu hộ luôn bắt đầu tìm từ chỗ người lạc được nhìn thấy lần cuối, rồi khoanh vùng rộng dần. Bạn càng đi xa, vùng tìm càng phình to theo cấp số.
Vậy nên câu đầu tiên mình muốn bạn nhớ rất đơn giản: lạc rồi thì dừng. Ngồi xuống một gốc cây, uống một ngụm nước, hít thở chậm. Mọi quyết định tốt đều bắt đầu sau khi tim mình đập chậm lại.
Mười phút đầu tiên sau khi biết mình lạc nên làm gì?
Sau khi ngồi xuống, bạn thử nhớ lại đoạn đường vừa đi. Lần cuối thấy con đường mòn rõ ràng là ở đâu. Nếu điểm đó rất gần và bạn chắc chắn hướng của nó, có thể quay lại, nhưng chỉ khi chắc chắn thật sự.
Nếu không chắc, hãy đánh dấu chỗ mình đang ngồi. Buộc một mảnh vải màu sáng lên cành cây ngang tầm mắt, xếp vài hòn đá thành hình mũi tên trên lối đi. Dấu này vừa giúp bạn không đi lạc thêm nếu phải rời đi vài bước, vừa giúp đội tìm kiếm biết bạn đã ở đây.
Tiếp theo là kiểm đồ. Bạn còn bao nhiêu nước, có đồ ăn gì, điện thoại còn bao nhiêu pin, có còi, có đèn pin, có áo mưa không.
Cuối cùng, thử điện thoại. Có sóng thì gọi số cứu hộ hoặc người thân, nói rõ mình đi từ đâu, đi bao lâu, nhìn thấy gì xung quanh. Không có sóng thì đừng cầm máy đi lang thang tìm sóng.
Phát tín hiệu thế nào để người khác nghe và thấy mình?
Trong rừng, âm thanh và màu sắc là hai thứ đi xa nhất. Một chiếc còi nhựa nhỏ vang xa hơn giọng hét nhiều lần. Cách quen thuộc với người đi rừng là thổi ba hồi ngắn, nghỉ một lúc, rồi lặp lại. Ba tín hiệu liền nhau được hiểu rộng rãi là có người cần giúp.
Nếu không có còi, đập hai hòn đá vào nhau hay gõ cây gậy vào thân cây rỗng cũng tạo tiếng vang khá xa. Bạn nên phát tín hiệu theo từng đợt, rồi im lặng lắng nghe, vì người đi tìm cũng sẽ gọi và thổi còi để dò.
Về mắt nhìn, áo mưa màu cam, túi ni lông màu sáng hay tấm chăn giữ nhiệt mặt bạc trải ở chỗ trống sẽ dễ thấy hơn nhiều so với người mặc đồ xanh rêu ngồi dưới tán cây. Nếu gần đó có một khoảng trống nhìn lên được bầu trời, đó là chỗ tốt để bày tín hiệu, nhưng đừng đi xa khỏi chỗ đã đánh dấu để tìm.
Ban đêm, đèn pin nháy theo nhịp ba lần là tín hiệu tốt. Còn đốt lửa để báo hiệu thì phải hết sức cẩn thận, chỉ đốt ở chỗ đất trống, dọn sạch lá khô xung quanh, và không bao giờ đốt trong mùa khô gió mạnh, vì một đám cháy rừng biến người cần cứu thành người gây hoạ.
Giữ ấm, giữ nước và giữ sức trong lúc chờ
Người lạc rừng ở Việt Nam ít khi gặp nạn vì đói. Thứ đáng sợ hơn là lạnh và ướt, nhất là ở rừng núi phía Bắc về đêm hay trong mùa mưa ở Tây Nguyên. Áo ướt cộng gió đêm có thể làm thân nhiệt tụt nhanh hơn bạn tưởng, kể cả khi ban ngày trời nóng.
Hãy tìm chỗ cao ráo, tránh lòng suối, tránh dưới cây chết đứng có thể đổ. Lót lá khô hoặc ba lô xuống dưới mông để không ngồi thẳng trên đất ẩm.
Về nước, uống từng ngụm nhỏ đều đặn chứ đừng nhịn đến khát khô họng. Nếu có suối gần ngay đó, bạn có thể lấy nước, nhưng nhớ đun sôi nếu có điều kiện, vì nước suối trông trong vẫn có thể chứa mầm bệnh. Tuyệt đối đừng ăn quả rừng, nấm hay lá cây mình không biết chắc, một cơn ngộ độc giữa rừng tệ hơn cả cơn đói.
Cuối cùng là giữ sức. Ngồi yên, giữ ấm, phát tín hiệu đều đặn đã là đang tự cứu mình một cách thông minh nhất.
Làm sao để không bao giờ phải dùng tới những điều trên?
Lời khuyên quan trọng nhất của tập này nằm ở trước chuyến đi. Với rừng già, rừng quốc gia hay những cung đường ít người qua lại, hãy đi cùng đơn vị tổ chức được cấp phép, có hướng dẫn viên địa phương thuộc đường và có phương án cứu hộ.
Trước khi đi, báo cho một người ở nhà biết bạn đi đâu, đi với ai, dự kiến mấy giờ về. Nếu quá giờ mà không có tin, người đó biết phải báo cho ai. Chỉ một tin nhắn như vậy có thể rút ngắn cuộc tìm kiếm cả ngày trời.
Trong ba lô luôn có vài món nhỏ: một chiếc còi, một đèn pin đội đầu, áo mưa, sạc dự phòng, một chút đồ ăn khô và nước. Mình hay gọi đó là bộ đồ không bao giờ muốn dùng nhưng không bao giờ được thiếu.
Và khi đi theo đoàn, đừng tách đoàn để chụp ảnh hay đi vệ sinh mà không báo ai. Rất nhiều vụ lạc bắt đầu chỉ từ việc rẽ khỏi đường mòn năm phút, quay lại đã không còn thấy ai.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em đi rừng cùng gia đình nên được dặn gì?
Hãy dạy con một câu thật ngắn: lạc thì ôm lấy một cái cây và thổi còi. Cho mỗi đứa trẻ đeo một chiếc còi và mặc áo màu sáng. Trẻ hay trốn vì sợ bị mắng, nên cũng cần nói trước rằng sẽ không ai mắng khi con bị lạc.
Lạc rừng có nên đi theo dòng suối xuống dưới không?
Lời khuyên này không phải lúc nào cũng đúng. Suối ở vùng núi Việt Nam hay đổ qua thác, vách đá và đoạn hẻm rất khó đi, lại có thể có lũ khi trời mưa ở thượng nguồn. Nếu chưa chắc chắn, ở yên chờ cứu hộ an toàn hơn.
Điện thoại không có sóng thì có gọi được số khẩn cấp không?
Đôi khi điện thoại vẫn kết nối được cuộc gọi khẩn cấp qua mạng của nhà mạng khác dù không có sóng nhà mạng mình, nhưng không có gì chắc chắn ở trong rừng sâu. Vẫn nên thử, rồi tắt bớt chức năng để giữ pin.
Ngủ đêm khi đang lạc thì nằm ở đâu?
Chọn chỗ cao ráo, bằng phẳng, xa lòng suối và xa những cây chết có thể đổ. Lót lá khô hoặc ba lô bên dưới, mặc áo mưa để chắn gió và co người lại cho đỡ mất nhiệt. Để đèn và còi ngay trong tầm tay.
Bao lâu thì đội cứu hộ thường tìm thấy người lạc?
Không có con số cố định, vì còn phụ thuộc địa hình, thời tiết và việc người lạc có đứng yên hay không. Điều chắc chắn là người ở yên một chỗ và phát tín hiệu đều đặn luôn dễ tìm hơn người đi lang thang.
