Mallory và Irvine có lên tới đỉnh Everest hay không vẫn là câu hỏi chưa có lời giải, gần một trăm năm sau ngày họ biến mất trong mây gần đỉnh núi. Những gì người ta tìm thấy về sau cho biết họ đã gặp nạn thế nào, nhưng không cho biết họ gặp nạn trên đường lên hay đường xuống.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Tập này là một tập về sự thận trọng khi kể lịch sử. Mình sẽ tách rõ đâu là điều chắc chắn, đâu là manh mối, đâu là đoán, để bạn tự cân nhắc thay vì nghe một kết luận đẹp mà không có căn cứ.
George Mallory là ai và vì sao ông quay lại Everest lần thứ ba?
George Mallory là thầy giáo và nhà leo núi người Anh, tham gia cả ba đoàn Anh tới Everest đầu thập niên hai mươi. Năm một nghìn chín trăm hai mươi mốt, đoàn đầu tiên đi khảo sát để tìm đường. Năm sau, một đoàn khác thử lên đỉnh và gặp tuyết lở làm chết nhiều người khuân vác.
Năm một nghìn chín trăm hai mươi bốn, ông quay lại lần thứ ba. Khi đó Nepal còn đóng cửa, nên các đoàn đi từ phía Tây Tạng, theo sườn bắc và sườn đông bắc, khác hẳn con đường mà đoàn năm một nghìn chín trăm năm mươi ba đi sau này.
Mallory gắn với một câu nói nổi tiếng, được báo chí ghi lại khi có người hỏi vì sao ông muốn leo Everest: vì nó ở đó. Người ta vẫn tranh luận ông có nói đúng như vậy không, nhưng câu ấy đã sống lâu hơn ông.
Mình kể phần này để bạn thấy ông không phải người liều mạng vô tư. Ông biết rõ ngọn núi đã giết người, và ông vẫn quay lại.
Lần cuối cùng hai người được nhìn thấy
Người bạn leo cùng là Andrew Irvine, một sinh viên trẻ, giỏi sửa chữa thiết bị dưỡng khí. Mallory chọn Irvine dù anh ít kinh nghiệm leo cao hơn một số người khác trong đoàn, có lẽ một phần vì khả năng giữ cho bình dưỡng khí hoạt động.
Ngày tám tháng sáu năm một nghìn chín trăm hai mươi bốn, một thành viên khác của đoàn là Noel Odell, đang ở thấp hơn, kể rằng ông thấy hai chấm nhỏ đang leo trên sườn đông bắc gần đỉnh, khi mây vừa tan một lúc. Rồi mây khép lại, và đó là lần cuối có người thấy họ.
Odell cũng không chắc hoàn toàn mình thấy họ ở chỗ nào. Ban đầu ông nói đó là một bậc đá, về sau có lúc ông nghiêng về một bậc khác thấp hơn. Chi tiết này quan trọng, vì nếu họ đã vượt được bậc khó nhất thì khả năng tới đỉnh cao hơn nhiều.
Bạn để ý, cả bí ẩn này treo trên lời kể của một người nhìn qua khe mây vài phút. Lịch sử thám hiểm đầy những khoảnh khắc như vậy, và người kể có trách nhiệm phải nói rõ nó mong manh thế nào.
Thi thể Mallory năm một nghìn chín trăm chín mươi chín nói lên điều gì?
Năm một nghìn chín trăm ba mươi ba, một đoàn sau đó tìm thấy một chiếc rìu băng trên sườn núi, được cho là của Irvine. Rồi gần bảy mươi năm trôi qua. Năm một nghìn chín trăm chín mươi chín, một đoàn tìm kiếm phát hiện thi thể Mallory trên sườn bắc, ở độ cao khoảng tám nghìn một trăm năm mươi mét.
Thi thể nằm úp, còn quần áo nhiều lớp và đồ dùng cá nhân. Quanh thắt lưng có vết dây thừng, chân bị gãy, cho thấy ông bị ngã khi còn buộc dây với người khác, và dây đã đứt hoặc tuột.
Đồ trong người ông có thư từ, dụng cụ nhỏ và một cặp kính râm nằm trong túi. Có người cho rằng kính trong túi nghĩa là ông ngã khi trời đã tối, tức là trên đường xuống muộn. Cũng có người nhắc rằng tấm ảnh vợ mà ông được kể là định để lại trên đỉnh không có trong đồ của ông.
Nhưng mình phải nói thẳng: những chi tiết đó chỉ là manh mối, không phải bằng chứng. Ngã khi trời tối có thể là đi xuống từ đỉnh, cũng có thể là quay đầu từ một chỗ thấp hơn mà về muộn.
Bậc thứ hai và chiếc máy ảnh chưa bao giờ được tìm thấy
Trên sườn đông bắc có một vách đá gọi là bậc thứ hai, một đoạn dựng đứng ở độ cao rất lớn. Ngày nay ở đó có thang được gắn lên từ giữa thập niên bảy mươi, nên người leo không phải trèo trực tiếp như hồi đầu.
Câu hỏi lớn là với trang bị năm một nghìn chín trăm hai mươi bốn, quần áo bằng len và vải, giày da đóng đinh, Mallory và Irvine có vượt được bậc đó không. Một số nhà leo núi về sau thử trèo không dùng thang để kiểm tra, và ý kiến vẫn chia làm hai phía.
Nhiều người tin rằng hai người có mang theo một chiếc máy ảnh nhỏ. Nếu tìm được và phim còn rửa ra được, có thể nó sẽ trả lời câu hỏi. Nhưng đến nay chiếc máy ảnh đó chưa bao giờ được tìm thấy.
Vậy nên câu trả lời trung thực nhất là chưa ai biết. Ai nói chắc chắn họ đã lên đỉnh, hoặc chắc chắn họ chưa lên, đều đang nói nhiều hơn những gì bằng chứng cho phép.
Vì sao bí ẩn này vẫn quan trọng với người leo núi hôm nay?
Có một câu mà giới leo núi hay nhắc: lên đỉnh mới là một nửa, xuống được mới là hoàn thành. Dù Mallory và Irvine có tới đỉnh hay không, họ đã không trở về, và trong cách nhìn của người làm nghề an toàn, chuyến đi ấy chưa trọn.
Bí ẩn này cũng là lời nhắc về thời gian quay đầu. Hai người được thấy lần cuối khá muộn trong ngày, ở rất cao. Đi lên quá muộn là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến người leo núi cao gặp nạn khi xuống trong bóng tối.
Và nó nhắc về lòng tôn trọng. Trên Everest, nhiều người đã mất vẫn nằm lại trên núi vì đưa xuống quá nguy hiểm. Khi kể chuyện họ, mình nên kể đúng và kể cẩn thận, không biến họ thành nhân vật huyền thoại để câu khách.
Nếu bạn thích những câu chuyện chưa có hồi kết, hãy giữ thói quen hỏi lại: chi tiết này là ai thấy, thấy lúc nào, và có cách giải thích khác không.
Câu hỏi thường gặp
Thi thể Irvine đã được tìm thấy chưa?
Trong nhiều thập niên, chỉ có chiếc rìu băng tìm thấy năm một nghìn chín trăm ba mươi ba được cho là của Irvine. Việc tìm kiếm ông vẫn tiếp tục và mỗi phát hiện mới đều được giới leo núi theo dõi rất sát.
Mallory và Irvine leo Everest từ phía nào?
Họ đi từ phía Tây Tạng, theo sườn bắc và sườn đông bắc. Hồi đó Nepal chưa mở cửa cho các đoàn leo núi nước ngoài.
Nếu họ lên tới đỉnh thì lịch sử có thay đổi không?
Họ sẽ là những người đầu tiên lên tới đỉnh, gần ba mươi năm trước Hillary và Tenzing. Nhưng nhiều người leo núi cho rằng chỉ tính khi đã xuống an toàn, nên tranh luận vẫn còn.
Vì sao không mang các thi thể trên Everest xuống?
Đưa một thi thể xuống từ độ cao trên tám nghìn mét cực kỳ nguy hiểm và đã có người gặp nạn khi cố làm việc đó. Vì vậy nhiều người mất vẫn ở lại trên núi, có trường hợp được gia đình đồng ý để yên.
Câu nói vì nó ở đó có thật của Mallory không?
Câu này được một tờ báo ghi lại là lời Mallory năm một nghìn chín trăm hai mươi ba. Có người nghi ngờ phóng viên đã viết gọn lại, nên chỉ nên nói là được cho là của ông.
