Hillary và Tenzing lên đỉnh Everest vào gần trưa ngày hai mươi chín tháng năm năm một nghìn chín trăm năm mươi ba, sau khi cả một đoàn mấy trăm người gồm nhà leo núi, người khuân vác và người Sherpa dựng lên chuỗi trại từ chân núi. Họ là hai người cuối cùng của một kim tự tháp, chứ không phải hai người đơn độc chiến thắng ngọn núi.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Hôm nay mình kể chuyến leo Everest được ghi nhận đầu tiên theo cách ít người kể: như một công trình làm đội. Bạn sẽ thấy vì sao hai cái tên ở đỉnh chỉ là phần nhô lên của một câu chuyện lớn hơn nhiều.
Everest trước năm một nghìn chín trăm năm mươi ba
Everest là đỉnh núi cao nhất thế giới, cao khoảng tám nghìn tám trăm bốn mươi chín mét theo phép đo gần đây, nằm trên biên giới giữa Nepal và Tây Tạng. Trước năm một nghìn chín trăm năm mươi ba, đã có nhiều đoàn thử lên đỉnh, phần lớn từ phía bắc qua Tây Tạng.
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Nepal bắt đầu mở cửa cho các đoàn leo núi nước ngoài, và lối lên từ phía nam được khảo sát. Năm một nghìn chín trăm năm mươi hai, một đoàn Thuỵ Sĩ đi theo hướng này lên rất cao trên sườn đông nam rồi phải quay đầu. Trong đoàn đó có Tenzing Norgay.
Như vậy khi đoàn Anh tới vào mùa xuân năm sau, họ thừa hưởng hiểu biết từ những người đi trước: đâu là thác băng nguy hiểm, đâu là chỗ dựng trại được, đâu là chỗ gió quật mạnh nhất.
Mình muốn nhấn điều này vì người ta hay nghĩ đỉnh cao là thành tích của một người. Thật ra mỗi lần leo đều đứng trên vai những lần thử trước, kể cả những lần thất bại.
Đoàn của John Hunt được tổ chức thế nào?
Đoàn năm một nghìn chín trăm năm mươi ba do John Hunt, một sĩ quan quân đội Anh, dẫn đầu. Ông tổ chức chuyến leo như một chiến dịch hậu cần: chở hàng tấn đồ lên dần theo từng trại, mỗi trại cao hơn trại trước, để người lên đỉnh có đủ lều, đồ ăn và bình dưỡng khí ở trại cuối.
Con đường đi qua thác băng Khumbu, nơi các khối băng to như toà nhà có thể đổ bất cứ lúc nào. Rồi tới thung lũng băng gọi là Western Cwm, lên vách Lhotse và tới Đèo Nam, một yên ngựa gió lộng ở độ cao gần tám nghìn mét.
Người Sherpa giữ vai trò không thể thiếu. Họ mang vác nặng lên những độ cao mà người khác đi tay không đã thấy khó, mở đường, cố định dây. Không có họ, chuỗi trại không thể dựng nổi.
Hunt chia người thành từng cặp lên đỉnh. Cặp đầu tiên là Tom Bourdillon và Charles Evans, ngày hai mươi sáu tháng năm lên tới Đỉnh Nam, chỉ còn cách đỉnh chính không xa, nhưng thiết bị dưỡng khí trục trặc và thời gian không còn, họ quay đầu. Quyết định quay đầu ấy cũng là một phần của thành công.
Ngày hai mươi chín tháng năm trên sườn đông nam
Cặp thứ hai là Edmund Hillary, một người nuôi ong từ New Zealand, và Tenzing Norgay, người Sherpa đã nhiều lần lên Everest. Họ ngủ một đêm ở trại cao nhất trên sườn đông nam, sáng sớm thức dậy, phải hơ ấm đôi giày bị đông cứng trước khi xuất phát.
Gần đỉnh, họ gặp một vách đá dựng đứng cao khoảng mười hai mét, sau này được gọi là bậc đá Hillary. Hillary lách vào khe giữa đá và mép tuyết, đạp chân và tì lưng để nhích dần lên, rồi Tenzing theo sau. Đó là chướng ngại kỹ thuật cuối cùng.
Họ lên tới đỉnh vào khoảng giữa trưa, ở lại chừng mười lăm phút. Hillary chụp ảnh Tenzing giơ rìu băng có buộc cờ. Không có tấm ảnh nào chụp Hillary trên đỉnh, và về sau ông giải thích đơn giản là Tenzing không quen dùng máy ảnh, còn trên đỉnh không phải lúc để dạy.
Tenzing để lại ít đồ ăn như một lễ vật theo phong tục, Hillary để lại một cây thánh giá nhỏ. Rồi họ xuống, vì họ biết đỉnh chỉ là nửa đường.
Bình dưỡng khí và cái giá của độ cao
Hai người dùng bình dưỡng khí trên những chặng cao nhất. Ở độ cao đó, mỗi hơi thở chỉ đem lại khoảng một phần ba lượng dưỡng khí so với ở mặt biển, cơ thể suy yếu rất nhanh, đầu óc chậm lại. Bình dưỡng khí không biến độ cao thành dễ dàng, chỉ giúp người leo giữ được sức để phán đoán.
Bình nặng, thiết bị hồi đó dễ đóng băng và trục trặc, nên quản lý lượng dưỡng khí còn lại là một phép tính sống còn. Hết dưỡng khí trên cao mà chưa kịp xuống là tình huống rất nguy hiểm.
Mãi đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi tám mới có người lên đỉnh Everest mà không dùng bình dưỡng khí, và đến nay đó vẫn là việc chỉ một số ít người làm được, với rủi ro rất cao.
Với bạn, bài học thực tế là đừng coi nhẹ độ cao. Ngay cả ở những đỉnh vài nghìn mét, cơ thể đã có thể phản ứng, và đi theo đơn vị có kinh nghiệm leo cao là điều kiện tối thiểu.
Sau chiến thắng: ai lên trước và những điều đáng nhớ
Tin đỉnh Everest tới London đúng ngày lễ đăng quang của nữ hoàng Elizabeth đệ nhị, đầu tháng sáu năm đó, và trở thành niềm vui chung. Rồi người ta bắt đầu hỏi ai đặt chân lên đỉnh trước. Hai người thống nhất trả lời rằng họ lên cùng nhau, như một đội.
Nhiều năm sau, trong hồi ký, Tenzing kể rằng Hillary bước lên trước một chút. Nhưng điều đáng học là cả hai đã từ chối để câu hỏi đó chia rẽ họ lúc ban đầu.
Hillary về sau dành nhiều năm giúp xây trường học và trạm y tế cho cộng đồng Sherpa ở vùng Khumbu. Tenzing trở thành người truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ người leo núi Nepal và Ấn Độ.
Lần tới nếu có dịp leo một ngọn núi cùng nhóm, bạn thử để ý những người khuân đồ, người nấu ăn, người ở lại trại. Đỉnh núi là của cả đoàn, và người lên đỉnh chỉ là người được giao chạy chặng cuối.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người đầu tiên lên đỉnh Everest?
Edmund Hillary và Tenzing Norgay là hai người đầu tiên được ghi nhận lên tới đỉnh, ngày hai mươi chín tháng năm năm một nghìn chín trăm năm mươi ba. Câu hỏi liệu Mallory và Irvine có lên tới đỉnh năm một nghìn chín trăm hai mươi bốn hay không đến nay vẫn chưa có lời giải.
Tenzing Norgay là người nước nào?
Tenzing là người Sherpa, một dân tộc sống ở vùng núi cao Nepal, và phần lớn cuộc đời ông sống ở Ấn Độ. Trước năm một nghìn chín trăm năm mươi ba, ông đã tham gia nhiều đoàn leo Everest.
Bậc đá Hillary bây giờ còn không?
Nhiều người leo núi cho biết hình dạng chỗ đó đã thay đổi so với trước, có thể do động đất năm hai nghìn không trăm mười lăm. Ngày nay đoạn này thường có dây cố định, nhưng vẫn là nơi hay ùn tắc nguy hiểm.
Đoàn năm một nghìn chín trăm năm mươi ba đi từ phía nào?
Họ đi từ phía Nepal, theo sườn đông nam qua thác băng Khumbu và Đèo Nam. Đây ngày nay vẫn là một trong hai tuyến phổ biến nhất lên Everest.
Người bình thường có thể leo Everest không?
Leo Everest đòi hỏi nhiều năm kinh nghiệm leo núi cao, thể lực đặc biệt và đi cùng đơn vị chuyên nghiệp được cấp phép. Kể cả khi chuẩn bị đầy đủ, rủi ro tử vong vẫn có thật, nên đây không phải chuyến đi để thử sức.
