Hạ thân nhiệt là khi nhiệt độ trong lõi cơ thể tụt xuống dưới khoảng ba mươi lăm độ, người bị run lập cập, tay chân lóng ngóng, rồi nói lắp, lú lẫn. Tê cóng là khi da và mô bên dưới bị đông lạnh. Sơ cứu đúng là đưa người vào chỗ kín gió, thay đồ ướt, ủ ấm từ phần thân ra và gọi cứu hộ, tuyệt đối không xoa bóp vùng tê cóng.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Nghe tới hạ thân nhiệt, nhiều người nghĩ đó là chuyện của vùng cực hay núi tuyết. Thật ra không ít ca xảy ra ở ngay núi cao Việt Nam, trong những ngày mưa phùn gió bấc, nhiệt độ chỉ khoảng mười độ. Tập này mình nói vì sao nó xảy ra, nhận biết thế nào, và làm gì trong lúc chờ cứu hộ.
Cơ thể mất nhiệt bằng những con đường nào?
Cơ thể người như một cái bếp nhỏ luôn đỏ lửa, giữ lõi ở khoảng ba mươi bảy độ. Nhiệt thoát ra ngoài qua bốn đường chính: tỏa thẳng vào không khí lạnh, truyền sang thứ mình tiếp xúc như nền đất hay tảng đá, bị gió cuốn đi, và bay hơi theo mồ hôi, hơi thở.
Hai kẻ thù lớn nhất là ướt và gió. Quần áo ướt dẫn nhiệt ra ngoài nhanh hơn quần áo khô rất nhiều lần. Gió thì liên tục thổi bay lớp không khí ấm mỏng bám quanh người. Ướt cộng gió, nhiệt độ mười độ có thể nguy hiểm hơn nhiệt độ dưới không độ mà khô ráo, lặng gió.
Đó là lý do những ngày mưa phùn trên các đỉnh núi phía bắc lại nguy hiểm. Người leo đổ mồ hôi lúc lên dốc, áo ngấm mưa, rồi dừng lại nghỉ trên sống núi lộng gió. Cái lạnh thấm vào rất nhanh mà họ không để ý.
Mệt, đói, thiếu ngủ cũng làm cái bếp nhỏ đó yếu lửa. Người kiệt sức sinh nhiệt kém hơn, và mất nhiệt nhanh hơn.
Hạ thân nhiệt đi từ nhẹ tới nặng thế nào?
Giai đoạn đầu, người bị run rõ rệt. Run là cách cơ bắp tự co giật để sinh nhiệt, đó là dấu hiệu cơ thể còn đang chống trả. Họ thấy lạnh, tay chân vụng về, khó cài khuy áo, kéo khoá ba lô.
Nếu không được ủ ấm, họ bắt đầu lú lẫn. Nói lắp, đi loạng choạng, quyết định kỳ lạ, có người cáu gắt, có người im lặng lầm lì, có người khẳng định mình vẫn ổn. Đây là giai đoạn rất nguy hiểm vì chính người bị không còn tự đánh giá được bản thân.
Nặng hơn nữa, cơn run có thể dừng hẳn. Nhiều người tưởng dừng run là đã đỡ, thật ra là cơ thể đã cạn sức chống trả. Người bị buồn ngủ, lơ mơ, mạch và nhịp thở chậm lại, có khi bất tỉnh.
Ở các nhóm leo núi, có một quy tắc hay được nhắc: đừng hỏi bạn đồng hành có lạnh không, hãy quan sát họ. Người đi chậm hẳn lại, im lặng bất thường, vấp ngã nhiều là lúc cả nhóm phải dừng và xử lý.
Sơ cứu hạ thân nhiệt trong lúc chờ cứu hộ
Việc đầu tiên là gọi cứu hộ hoặc báo cho hướng dẫn viên, rồi đưa người bị nạn ra khỏi gió và mưa, vào lều, vào hốc đá kín gió hay bất cứ chỗ che chắn nào. Lót dưới người họ bằng tấm cách nhiệt, ba lô, áo khoác, để không mất nhiệt xuống nền đất lạnh.
Thay quần áo ướt bằng đồ khô, làm khéo và nhanh để không phơi người lâu. Quấn chăn, túi ngủ, chăn giữ nhiệt khẩn cấp, nhớ trùm cả đầu và cổ. Có thể đặt túi chườm ấm ở ngực, nách, bẹn, những chỗ gần các mạch máu lớn, không để túi chạm thẳng vào da gây bỏng.
Nếu người bị còn tỉnh, nuốt được, cho uống nước ấm có đường. Đường cho cơ thể nhiên liệu để sinh nhiệt. Tuyệt đối không cho uống rượu, vì rượu làm giãn mạch ngoài da, khiến người có cảm giác ấm trong khi lõi cơ thể mất nhiệt nhanh hơn.
Người bị hạ thân nhiệt nặng cần được di chuyển nhẹ nhàng, nằm yên, không bắt đi lại hay xoa bóp mạnh chân tay. Tim của họ lúc này rất nhạy cảm. Việc làm ấm tích cực ở mức độ nặng phải để nhân viên y tế đảm nhận.
Tê cóng là gì và vì sao không được xoa?
Tê cóng xảy ra khi nhiệt độ đủ thấp để làm đông lạnh mô ở những vùng xa tim nhất: ngón tay, ngón chân, mũi, tai, má. Ở Việt Nam hiếm khi đủ lạnh để gây tê cóng nặng, nhưng người đi núi tuyết, đi vùng cực ở nước ngoài thì cần biết rõ.
Lúc đầu da tê buốt, chuyển trắng bệch hoặc xám, chạm vào thấy cứng, mất cảm giác. Nặng hơn, da phồng rộp sau khi được làm ấm, rồi có thể chuyển đen nếu mô đã chết.
Phản xạ của nhiều người là xoa thật mạnh hoặc chà tuyết lên chỗ tê để làm ấm. Đó là cách sai. Trong mô đông lạnh có những tinh thể băng nhỏ, xoa bóp làm chúng cứa nát thêm mô. Hơ trực tiếp lên lửa cũng nguy hiểm vì vùng tê không cảm nhận được nóng, dễ bị bỏng mà không biết.
Cách cơ bản là che chắn vùng tê, giữ ấm nhẹ nhàng bằng hơi ấm cơ thể, ví dụ đặt bàn tay vào nách. Nếu còn nguy cơ bị lạnh cóng lại trên đường đi, người ta thường không làm tan hẳn vì đông rồi tan rồi đông lại gây tổn thương nặng hơn. Mọi trường hợp tê cóng đều cần được bác sĩ khám.
Phòng hơn chữa: những thói quen trên núi lạnh
Mặc nhiều lớp mỏng thay vì một áo thật dày, để cởi bớt khi leo dốc cho đỡ đổ mồ hôi, rồi mặc lại ngay khi dừng nghỉ. Luôn có một áo khoác chống gió chống mưa trong ba lô dù trời sáng nắng.
Mang theo một bộ đồ khô trong túi chống nước, kể cả với chuyến đi ngắn. Thứ nặng vài trăm gam này có thể quyết định chuyện một người bạn có xuống núi được hay không.
Ăn uống đều đặn, đừng để đói lả. Đội mũ, đeo găng, vì đầu và tay mất nhiệt rất nhanh. Đi cùng hướng dẫn viên có kinh nghiệm, và tôn trọng quyết định quay đầu khi thời tiết xấu đi.
Cái lạnh không ồn ào như bão hay lũ. Nó đến lặng lẽ, và người bị thường là người cuối cùng nhận ra. Vì vậy trong một đoàn, mỗi người hãy để mắt tới người bên cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam có bị hạ thân nhiệt không?
Có. Những ngày mưa rét trên núi cao phía bắc, người leo núi ướt sũng, mệt và gặp gió có thể bị hạ thân nhiệt dù nhiệt độ chưa xuống dưới không độ. Người bị ngâm nước lâu trong lũ hay đuối nước cũng có nguy cơ.
Trẻ em và người già có dễ bị hạ thân nhiệt hơn không?
Có. Trẻ nhỏ mất nhiệt nhanh vì cơ thể nhỏ, còn người già thường cảm nhận lạnh kém và sinh nhiệt yếu hơn. Đi núi cùng trẻ và người lớn tuổi cần giữ ấm kỹ và quan sát thường xuyên.
Uống rượu cho ấm người khi lạnh có đúng không?
Không đúng. Rượu tạo cảm giác ấm ở da nhưng làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn và làm giảm khả năng phán đoán. Nước ấm có đường là lựa chọn tốt hơn nhiều.
Chăn giữ nhiệt màu bạc có tác dụng gì?
Chăn giữ nhiệt khẩn cấp rất nhẹ, giúp hạn chế mất nhiệt do gió và do tỏa nhiệt ra không khí. Nó nên được dùng kèm với đồ khô và lớp lót cách nhiệt bên dưới, không thay thế được quần áo ấm.
Khi nào cần gọi cứu hộ vì lạnh?
Ngay khi người bị bắt đầu lú lẫn, nói lắp, đi loạng choạng, hoặc ngừng run dù vẫn lạnh. Tê cóng cũng cần được khám. Gọi sớm luôn tốt hơn, vì cứu hộ trên núi cần nhiều thời gian mới tới nơi.
