Nam Cực lạnh hơn Bắc Cực rất nhiều vì Nam Cực là một lục địa nằm cao, phủ một khối băng dày tới vài nghìn mét, còn Bắc Cực chủ yếu là một đại dương với lớp băng biển nổi phía trên. Nước biển bên dưới lớp băng vẫn giữ và tỏa nhiệt, trong khi khối băng cao trên đất liền thì chỉ có lạnh và gió.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Nhiều người nghĩ hai đầu Trái Đất giống nhau như hai mặt của một đồng xu. Thật ra chúng khác nhau tới mức gần như đối nghịch: một bên có đất mà không có biển, một bên có biển mà gần như không có đất. Tập này mình giải thích vì sao sự khác biệt đó làm Nam Cực trở thành nơi lạnh nhất hành tinh.
Một bên là đất, một bên là biển
Nếu nhìn quả địa cầu từ trên đỉnh xuống, Bắc Cực là một vùng biển rộng, gọi là Bắc Băng Dương, xung quanh là bờ biển phía bắc của châu Á, châu Âu, châu Mỹ và đảo Greenland. Ngay tại điểm cực bắc không có đất, chỉ có băng biển nổi trên mặt nước sâu hàng nghìn mét.
Nam Cực thì ngược lại. Ở đó có cả một lục địa, rộng hơn châu Úc, gần như phủ kín bởi băng. Xung quanh lục địa ấy mới là đại dương.
Đây là chìa khoá của câu chuyện. Băng biển ở Bắc Cực thường chỉ dày vài mét, giống như một tấm chăn mỏng phủ trên mặt nước. Còn băng ở Nam Cực là băng lục địa, chồng chất qua hàng trăm nghìn năm tuyết rơi không tan, có chỗ dày hơn bốn nghìn mét.
Hai cái tên nghe na ná, nhưng một bên là biển đóng băng, một bên là núi băng khổng lồ trên đất liền.
Đại dương là cái lò sưởi giấu dưới băng
Nước có một đặc điểm rất quan trọng: nó giữ nhiệt lâu hơn đất và đá nhiều lần. Mùa hè nước ấm lên chậm, mùa đông nước nguội đi chậm. Người sống ven biển ở Việt Nam cảm nhận được điều này, mùa đông vùng ven biển thường dịu hơn vùng sâu trong đất liền.
Ở Bắc Cực, dưới lớp băng mỏng là nước biển. Nước biển không thể lạnh hơn điểm đóng băng của nó quá nhiều, khoảng âm hai độ, vì lạnh hơn nữa thì nó đã thành băng. Vậy nên dù mùa đông Bắc Cực rất khắc nghiệt, đại dương bên dưới vẫn liên tục truyền một ít hơi ấm lên qua lớp băng và qua những vết nứt.
Các dòng hải lưu còn mang nước ấm hơn từ phía nam lên Bắc Băng Dương. Đó là lý do một số vùng ven Bắc Cực có làng mạc, có người sống quanh năm từ hàng nghìn năm nay.
Nam Cực không có cái lò sưởi đó ở trung tâm. Giữa lục địa là đá và băng, cách biển cả nghìn cây số.
Càng lên cao càng lạnh, và Nam Cực rất cao
Bạn đi Đà Lạt, Sa Pa hay lên đỉnh Fansipan sẽ thấy: lên càng cao, không khí càng lạnh. Không khí loãng hơn giữ nhiệt kém hơn, nên cứ lên cao thêm một nghìn mét, nhiệt độ thường giảm vài độ.
Lục địa Nam Cực, tính cả khối băng phía trên, là lục địa có độ cao trung bình lớn nhất Trái Đất, hơn hai nghìn mét. Vùng cao nguyên băng ở giữa còn cao hơn thế. Đứng trên đó giống như đứng trên một ngọn núi cao trải rộng hàng triệu cây số vuông.
Bắc Cực thì gần như ngang mặt biển. Vậy là Nam Cực đã lạnh hơn chỉ riêng vì cao hơn, chưa cần tính tới những yếu tố khác.
Không khí lạnh trên cao nguyên băng nặng, trượt xuống theo sườn dốc ra phía bờ biển thành những cơn gió rất mạnh và lạnh buốt. Những cơn gió này làm vùng ven biển Nam Cực thuộc hàng nơi nhiều gió nhất thế giới.
Băng trắng hắt ánh nắng đi, và nơi lạnh nhất từng đo được
Lý do thứ ba nằm ở màu trắng. Băng tuyết phản chiếu phần lớn ánh nắng trở lại bầu trời, giống như chiếc áo trắng giữa trưa hè ít nóng hơn áo đen. Nam Cực trắng quanh năm, nên ngay cả mùa hè có nắng suốt ngày đêm, mặt băng vẫn hấp thụ rất ít nhiệt.
Bắc Cực vào mùa hè có những vùng băng biển tan, lộ ra mặt nước sẫm màu. Nước sẫm hút nhiệt nhiều hơn, làm vùng đó ấm thêm. Nam Cực gần như không có cơ hội đó ở trung tâm lục địa.
Cộng tất cả lại, bạn có nơi lạnh nhất hành tinh. Nhiệt độ không khí thấp nhất từng được đo trực tiếp tại một trạm thời tiết trên mặt đất là âm tám mươi chín phẩy hai độ, đo ở trạm Vostok giữa Nam Cực vào năm một nghìn chín trăm tám mươi ba.
Ở nhiệt độ đó, hơi thở đóng băng gần như ngay khi ra khỏi miệng, và da hở chỉ trong một thời gian rất ngắn đã bị tổn thương. Không ai đến đó mà không có trạm nghiên cứu, trang bị đặc biệt và cả một hệ thống hậu cần hỗ trợ.
Gấu trắng ở trên, chim cánh cụt ở dưới
Sự khác biệt giữa hai vùng cực còn thể hiện qua động vật, và đây là chi tiết trẻ con rất thích. Gấu trắng chỉ sống ở vùng Bắc Cực, săn hải cẩu trên mặt băng biển. Chim cánh cụt hoang dã thì sống ở Nam bán cầu, nhiều loài sống quanh Nam Cực.
Vậy nên những bức tranh vẽ gấu trắng đứng cạnh chim cánh cụt là chuyện không có ngoài tự nhiên. Hai loài sống cách nhau gần như cả chiều dài Trái Đất.
Bắc Cực có người bản địa sinh sống từ lâu đời, như người Inuit mà mình sẽ kể ở một tập khác. Nam Cực thì không có cư dân bản địa nào. Người ở đó hôm nay là các nhà khoa học và nhân viên các trạm nghiên cứu, thay phiên nhau theo mùa.
Lần tới khi nhìn quả địa cầu, bạn thử xoay xuống phía dưới và nhớ rằng mảng trắng ấy không phải là biển đóng băng, mà là cả một lục địa cao ngất đang ngủ dưới băng.
Câu hỏi thường gặp
Nam Cực có phải là sa mạc không?
Có, theo nghĩa khí hậu. Sa mạc là nơi có lượng mưa và tuyết rơi rất ít, và phần lớn Nam Cực nhận rất ít tuyết mỗi năm. Vì vậy Nam Cực được xem là sa mạc lạnh rộng nhất thế giới.
Băng ở Nam Cực tan hết thì sao?
Nam Cực giữ phần lớn lượng băng nước ngọt của Trái Đất. Nếu một phần đáng kể khối băng này tan, mực nước biển toàn cầu sẽ dâng, ảnh hưởng tới các vùng ven biển thấp. Các nhà khoa học đang theo dõi rất sát những thay đổi ở đây.
Mùa hè ở Nam Cực là tháng nào?
Vì nằm ở Nam bán cầu, mùa hè ở Nam Cực rơi vào khoảng từ tháng mười một tới tháng hai, ngược với mùa ở Việt Nam. Đó cũng là mùa các đoàn nghiên cứu và tàu du lịch tới nhiều nhất.
Có ai sống ở Bắc Cực quanh năm không?
Có. Nhiều cộng đồng người bản địa và các thị trấn ở vùng ven Bắc Cực thuộc Canada, Greenland, Na Uy, Nga và Mỹ có người sống quanh năm. Tại chính điểm cực bắc trên biển băng thì không có khu dân cư cố định.
Băng biển Bắc Cực dày bao nhiêu?
Băng biển Bắc Cực thường dày khoảng vài mét và thay đổi theo mùa, mỏng đi vào mùa hè và dày lên vào mùa đông. So với băng lục địa Nam Cực dày hàng nghìn mét, nó chỉ như một lớp vỏ mỏng.
