Chuyến đi vòng quanh thế giới đầu tiên mang tên Magellan, nhưng Magellan không hoàn thành nó. Ông chết ở Philippines năm một nghìn năm trăm hai mươi mốt, và chính Juan Sebastián Elcano đưa con tàu duy nhất còn lại là Victoria về Tây Ban Nha năm một nghìn năm trăm hai mươi hai, cùng một nhóm nhỏ người sống sót.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Tập này đưa bạn ra biển, về thời người ta chưa biết Thái Bình Dương rộng tới mức nào. Mình sẽ kể chuyến đi qua những thử thách cụ thể: bão, đói, bệnh, chia rẽ, và cái giá con người phải trả cho một tấm bản đồ đầy đủ hơn.
Mục tiêu thật của chuyến đi là gì?
Ferdinand Magellan là người Bồ Đào Nha nhưng đi biển phục vụ vua Tây Ban Nha. Mục tiêu ban đầu không phải đi vòng quanh trái đất cho đẹp, mà là tìm đường biển đi về phía tây tới quần đảo Hương Liệu, nơi có đinh hương và nhục đậu khấu, thứ hàng quý như vàng ở châu Âu thời đó.
Thời ấy, người châu Âu biết trái đất tròn, nhưng đánh giá thấp kích thước của nó. Người ta nghĩ đi qua châu Mỹ một chút là tới châu Á, không ngờ giữa hai bờ là đại dương lớn nhất hành tinh.
Tháng chín năm một nghìn năm trăm mười chín, năm con tàu rời cảng Tây Ban Nha. Số người tham gia được các nguồn ghi khác nhau, thường nói vào khoảng hai trăm bảy mươi người.
Ngay từ đầu, đoàn đã có mâu thuẫn: các thuyền trưởng người Tây Ban Nha không hoàn toàn tin một người chỉ huy gốc Bồ Đào Nha. Mâu thuẫn ấy về sau bùng thành một cuộc nổi loạn.
Eo biển phía nam và con tàu bỏ trốn
Đoàn men theo bờ biển Nam Mỹ xuống phía nam, dò từng cửa sông để tìm lối sang đại dương bên kia. Mùa đông phương nam đến, họ phải trú lại nhiều tháng. Trong thời gian đó, một cuộc nổi loạn nổ ra và bị Magellan dập tắt bằng những hình phạt nặng.
Một con tàu bị đắm khi đi dò đường. Cuối năm một nghìn năm trăm hai mươi, đoàn tìm thấy và vượt qua một eo biển hẹp, quanh co giữa những vách núi lạnh, ngày nay mang tên eo biển Magellan. Trong lúc đó, một tàu khác lặng lẽ quay đầu bỏ về Tây Ban Nha, mang theo một phần lớn lương thực.
Vượt eo biển mất khoảng hơn một tháng. Khi ra tới đại dương rộng lớn phía bên kia, biển hôm đó yên ả, và Magellan đặt tên nó là Thái Bình Dương, nghĩa là biển yên lặng.
Cái tên ấy về sau thành một sự mỉa mai, vì những gì chờ họ trên đại dương này không hề yên bình.
Vượt Thái Bình Dương: đói, khát và bệnh scorbut
Không ai trên tàu biết Thái Bình Dương rộng đến thế. Đoàn đi suốt khoảng ba tháng không gặp nơi nào để tiếp tế đáng kể. Lương thực hư hỏng, nước ngọt có mùi, người ta phải ăn cả mùn cưa và miếng da bọc trên cột buồm sau khi ngâm nước cho mềm.
Kẻ thù lớn nhất là bệnh scorbut, do thiếu vitamin C khi không có rau quả tươi. Lợi chảy máu, sưng lên, răng lung lay, người mệt lả. Nhiều thuỷ thủ chết trên đường vượt đại dương.
Phần lớn những gì mình biết về chặng này đến từ nhật ký của Antonio Pigafetta, một người đi theo đoàn và là một trong số ít người sống sót trở về. Nhờ ông mà nhiều chi tiết đời thường của chuyến đi còn lại tới ngày nay.
Với người đi biển hay đi rừng dài ngày hôm nay, bài học vẫn y nguyên: tính lương thực cho tình huống xấu nhất, và đừng tin bản đồ khi chưa ai đi thử.
Cái chết ở Mactan và quyết định của Elcano
Tới quần đảo mà ngày nay là Philippines, Magellan kết thân với một số thủ lĩnh địa phương và lôi kéo họ cải đạo. Ông can dự vào xung đột giữa các thủ lĩnh, và trong trận đánh trên đảo Mactan cuối tháng tư năm một nghìn năm trăm hai mươi mốt, ông bị lực lượng của thủ lĩnh Lapulapu giết chết.
Ở Philippines ngày nay, Lapulapu được nhớ đến như người đầu tiên chống lại người châu Âu đến xâm phạm. Cùng một sự kiện, hai phía kể bằng hai giọng rất khác nhau, và nghe đủ cả hai mới thấy trọn câu chuyện.
Sau cái chết của Magellan, đoàn mất thêm nhiều người, phải đốt bỏ một con tàu vì không đủ người lái. Hai tàu còn lại tới được quần đảo Hương Liệu và chở đầy hương liệu. Một tàu sau đó gặp nạn khi cố quay về theo hướng đông.
Juan Sebastián Elcano chỉ huy tàu Victoria đi tiếp về phía tây, băng qua Ấn Độ Dương, vòng qua mũi cực nam châu Phi, tránh các trạm của Bồ Đào Nha. Tháng chín năm một nghìn năm trăm hai mươi hai, Victoria về tới Tây Ban Nha với khoảng mười tám người trên tàu.
Một ngày bị mất và ý nghĩa của chuyến đi
Có một chi tiết nghe như câu đố. Khi tàu ghé quần đảo Cape Verde trên đường về, đoàn phát hiện lịch của họ lệch một ngày so với lịch trên đất liền, dù Pigafetta ghi nhật ký đều đặn mỗi ngày.
Lý do là họ đã đi vòng quanh trái đất theo hướng tây, cùng chiều mặt trời. Mỗi ngày họ đi theo mặt trời một chút, cộng dồn lại cả chuyến thì mất trọn một ngày. Đây là một trong những bằng chứng thực tế đầu tiên cho chuyện này, và về sau con người phải đặt ra đường đổi ngày để giải quyết.
Chuyến đi chứng minh rằng các đại dương thông với nhau và trái đất lớn hơn nhiều so với người châu Âu nghĩ. Nhưng cái giá là phần lớn người ra đi không trở về.
Lần tới khi bạn nhìn quả địa cầu, thử lấy ngón tay vạch đường đi của Victoria. Bạn sẽ thấy vì sao hơn ba năm trên biển gỗ, không bản đồ, là một trong những hành trình liều lĩnh nhất lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người đầu tiên đi vòng quanh thế giới?
Những người sống sót trên tàu Victoria do Elcano chỉ huy là những người đầu tiên hoàn thành chuyến vòng quanh trái đất. Magellan khởi xướng và dẫn phần lớn hành trình nhưng chết giữa đường.
Magellan có phải người Tây Ban Nha không?
Không. Magellan là người Bồ Đào Nha nhưng thực hiện chuyến đi dưới sự bảo trợ của vua Tây Ban Nha, sau khi không được triều đình Bồ Đào Nha ủng hộ.
Vì sao gọi là Thái Bình Dương?
Magellan đặt tên này vì khi đoàn ra khỏi eo biển phía nam, mặt biển rất yên. Tên ấy giữ đến ngày nay, dù đại dương này có nhiều bão lớn.
Bệnh scorbut là gì?
Đó là bệnh do thiếu vitamin C kéo dài, thường gặp ở thuỷ thủ thời xưa khi đi biển lâu không có rau quả tươi. Người bệnh mệt mỏi, chảy máu lợi, vết thương lâu lành và có thể tử vong nếu không được bổ sung kịp.
Năm con tàu của Magellan ra sao?
Một tàu đắm khi đi dò đường, một tàu bỏ về Tây Ban Nha, một tàu bị đốt vì thiếu người, một tàu gặp nạn khi cố quay về theo hướng đông. Chỉ có Victoria đi trọn vòng và trở về.
