Vùng tử thần là cách người leo núi gọi những độ cao từ khoảng tám nghìn mét trở lên. Ở đó không khí chỉ còn khoảng một phần ba lượng ô xy so với mặt biển, ít đến mức cơ thể con người không thể thích nghi lâu dài, và mỗi giờ ở lại là một giờ cơ thể tự bào mòn mình, kể cả khi đang nằm yên.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Mình biết phần lớn người nghe sẽ không bao giờ đặt chân lên tám nghìn mét, và mình cũng không khuyên bạn làm vậy. Nhưng hiểu chuyện gì xảy ra ở nơi đó giúp mình hiểu rõ giới hạn của cơ thể, và hiểu vì sao những người leo núi giỏi nhất lại là những người sẵn sàng quay đầu nhất.
Mười bốn đỉnh núi và một ranh giới
Trên trái đất có mười bốn đỉnh núi cao hơn tám nghìn mét, tất cả đều nằm ở dãy Himalaya và dãy Karakoram thuộc châu Á. Cao nhất là Everest, gần tám nghìn chín trăm mét. Leo được cả mười bốn đỉnh là một trong những mục tiêu khó nhất của giới leo núi.
Con số tám nghìn không phải là một bức tường đột ngột. Cơ thể suy giảm dần dần khi lên cao. Nhưng người leo núi chọn mốc này vì ở quanh độ cao ấy, sự suy giảm vượt qua mọi khả năng bù đắp. Dưới đó, ở lại vài tuần cơ thể còn thích nghi được phần nào. Trên đó, càng ở lâu càng yếu.
Vì vậy cách leo các đỉnh này luôn là lên thật nhanh qua vùng tử thần, chạm đỉnh, rồi xuống thật nhanh. Thời gian ở trên đó được tính bằng giờ, không phải bằng ngày.
Mọi kế hoạch, từ chỗ đặt trại cuối cùng tới lượng ô xy mang theo, đều xoay quanh việc rút ngắn khoảng thời gian ấy.
Cơ thể ở vùng tử thần diễn ra những gì?
Thiếu ô xy nặng làm não chậm lại. Người leo núi kể lại rằng ở độ cao đó, việc buộc một sợi dây giày cũng phải nghĩ rất lâu, quyết định đơn giản trở nên mù mờ. Đó là điều nguy hiểm nhất, vì chính lúc cần tỉnh táo nhất thì đầu óc lại kém nhất.
Cơ thể mất nước rất nhanh qua hơi thở trong không khí lạnh và khô. Ăn uống gần như không được vì không thấy đói, không nuốt nổi. Cơ bắp tiêu dần. Ngủ thì chập chờn, thở không đều.
Lạnh là kẻ thù thứ hai. Nhiệt độ có thể rất thấp, gió mạnh, và cơ thể thiếu ô xy sinh nhiệt kém hơn. Ngón tay, ngón chân dễ bị tê cóng. Một chiếc găng tay bị gió cuốn mất có thể đồng nghĩa với mất ngón.
Hai dạng say độ cao nặng là phù phổi và phù não có thể xuất hiện, và ở vùng tử thần thì việc đưa người bệnh xuống là cực kỳ khó vì chính những người cứu cũng đang suy kiệt.
Vì sao người ta xuất phát lên đỉnh lúc nửa đêm?
Ở các đỉnh tám nghìn mét, đoàn thường rời trại cao nhất vào lúc nửa đêm hoặc rạng sáng. Nghe có vẻ khắc nghiệt, nhưng lý do rất thực tế.
Thứ nhất, họ cần đủ thời gian để lên đỉnh và quay về trại trước khi trời tối lần nữa. Đi xuống trong bóng tối, khi đã kiệt sức, là một trong những tình huống gây tai nạn nhiều nhất.
Thứ hai, thời tiết trên núi cao thường ổn định hơn vào buổi sáng, chiều dễ có gió mạnh và mây kéo tới. Thứ ba, ban đêm tuyết và băng cứng lại, bước chân chắc hơn.
Cả đoàn đi thành hàng dài dưới ánh đèn đội đầu, mỗi bước là vài hơi thở. Có những đoạn người ta chỉ bước được một bước rồi đứng thở. Đỉnh núi có thể thấy rõ trước mặt mà vẫn mất nhiều giờ mới tới.
Giờ quay đầu: luật sống còn của người leo núi cao
Đoàn leo núi cao chuyên nghiệp thường đặt một mốc gọi là giờ quay đầu. Nếu đến giờ đó mà chưa tới đỉnh, cả đoàn quay xuống, bất kể đỉnh còn cách bao xa. Luật này tồn tại vì người ở độ cao đó không còn tin được phán đoán của chính mình.
Lịch sử leo núi có nhiều bi kịch xảy ra khi người ta vượt giờ quay đầu. Lên tới đỉnh muộn, xuống trong đêm, gặp bão, hết ô xy. Thường thì không phải một sai lầm lớn, mà là nhiều quyết định nhỏ cố thêm một chút chồng lên nhau.
Đông người cũng là một rủi ro. Những ngày thời tiết đẹp hiếm hoi, nhiều đoàn cùng lên một tuyến dây, tạo thành hàng chờ ở các đoạn hẹp. Đứng chờ ở vùng tử thần là đốt ô xy và hơi ấm mà không tiến thêm bước nào.
Người leo núi giỏi được nể không vì số đỉnh họ lên, mà vì họ vẫn còn sống sau nhiều năm leo. Phần lớn họ đều có những lần quay đầu khi đỉnh chỉ còn trong tầm mắt.
Ô xy đóng chai và những người leo không dùng nó
Phần lớn người leo các đỉnh trên tám nghìn mét dùng ô xy bổ sung qua mặt nạ, đặc biệt trong ngày lên đỉnh. Nó không đưa bạn về điều kiện như ở dưới thấp, nhưng làm cho độ cao cảm thấy thấp hơn đáng kể, giúp đầu óc tỉnh hơn, người ấm hơn.
Năm một nghìn chín trăm bảy mươi tám, lần đầu tiên có người lên tới đỉnh Everest mà không dùng ô xy bổ sung, và từ đó leo không ô xy trở thành một thử thách riêng trong giới leo núi. Nhưng đó là việc của những người cực kỳ dày dạn, và cái giá có thể rất đắt.
Dùng ô xy cũng có rủi ro riêng. Bình có thể hết, van có thể đóng băng, mặt nạ có thể hỏng. Người quen dựa vào ô xy mà mất nó đột ngột ở độ cao lớn sẽ suy sụp rất nhanh. Vì thế đoàn luôn tính dự phòng.
Với người nghe ở nhà, bài học không phải là chọn có ô xy hay không. Bài học là mọi giới hạn của cơ thể đều có thật, và kỹ năng quan trọng nhất là biết mình đang ở gần giới hạn ấy tới mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không ở lâu trên tám nghìn mét để thích nghi dần?
Vì ở độ cao đó cơ thể suy giảm nhanh hơn khả năng thích nghi. Người leo núi chỉ thích nghi ở các trại thấp hơn trong nhiều tuần, rồi mới lên vùng tử thần trong thời gian ngắn nhất có thể. Ở lâu trên đó chỉ làm yếu đi.
Ngọn núi trên tám nghìn mét nào được coi là nguy hiểm nhất?
Mỗi đỉnh có kiểu nguy hiểm riêng như lở tuyết, đá rơi, thời tiết hay độ dốc kỹ thuật. Một số đỉnh như Annapurna và K2 thường được nhắc là có tỉ lệ tai nạn cao trong lịch sử leo núi. Mức độ nguy hiểm còn thay đổi theo tuyến leo và từng mùa.
Người bình thường có leo được Everest không?
Leo Everest đòi hỏi nhiều năm kinh nghiệm leo núi cao, kỹ năng băng tuyết, thể lực rất tốt và đi cùng đơn vị được phép hoạt động tại đó. Không có con đường tắt an toàn. Ngay cả người có kinh nghiệm cũng có thể gặp nạn.
Vì sao ở trên núi cao người ta dễ quyết định sai?
Thiếu ô xy làm não suy nghĩ chậm và kém chính xác, cộng thêm mệt mỏi, lạnh và khao khát tới đích. Người ở trong tình trạng đó thường không nhận ra mình đang suy nghĩ kém. Vì vậy các luật như giờ quay đầu được đặt ra từ trước, khi còn tỉnh táo.
Độ cao bao nhiêu thì máy bay thương mại bay, có liên quan gì không?
Máy bay thương mại thường bay cao hơn đỉnh Everest, nhưng khoang hành khách được nén áp suất để giống ở độ cao thấp hơn nhiều. Nếu mất áp suất, mặt nạ ô xy rơi xuống vì ở độ cao đó con người chỉ tỉnh táo được rất ngắn. Đây là ví dụ dễ hiểu về sự nguy hiểm của không khí loãng.
