Định vị vệ tinh trên điện thoại hay trên thiết bị cầm tay rất tiện, nhưng nó có thể hết pin, mất tín hiệu dưới tán rừng dày hay trong khe núi sâu, hoặc đơn giản là rơi xuống suối. Bản đồ giấy và la bàn là lớp dự phòng không cần pin, nên người đi rừng núi nên biết dùng cả hai cùng lúc, chứ không chọn một bỏ một.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Ngày nay rất ít người mang la bàn khi đi bộ đường dài, và phần lớn thời gian điều đó không sao. Tập này nói về những lúc không ổn, và cách giữ cho mình luôn biết đại khái mình đang ở đâu, kể cả khi màn hình tắt ngấm. Dù vậy, kỹ năng định hướng không thay cho người dẫn đường quen tuyến ở những nơi hiểm trở.
Vì sao không nên chỉ trông vào điện thoại?
Điện thoại định vị bằng cách nghe tín hiệu từ các vệ tinh trên quỹ đạo. Ở nơi trống trải, nó làm rất tốt. Nhưng dưới tán rừng nhiệt đới dày và ướt, trong khe núi hẹp, hay sát chân vách đá cao, tín hiệu bị che bớt, vị trí trên màn hình có thể nhảy lung tung hoặc lệch đi một đoạn.
Thứ hai là pin. Màn hình sáng, dò tín hiệu liên tục, trời lạnh làm pin tụt nhanh. Một chiếc điện thoại đầy pin buổi sáng có thể cạn vào buổi chiều đúng lúc bạn cần nó nhất.
Thứ ba là bản đồ. Nhiều ứng dụng chỉ hiện bản đồ khi có mạng. Ra khỏi vùng phủ sóng, bạn thấy một chấm xanh giữa một màn hình trống trơn, biết mình ở đâu nhưng không biết xung quanh có gì.
Không điều nào trong số đó có nghĩa là bỏ điện thoại ở nhà. Nó vẫn là công cụ rất mạnh. Chỉ là đừng để nó là công cụ duy nhất.
Chuẩn bị điện thoại cho chuyến đi
Trước khi đi, tải bản đồ ngoại tuyến của cả vùng về máy, không chỉ riêng tuyến chính, để nếu phải đổi hướng bạn vẫn có bản đồ. Nếu đơn vị tổ chức hay người đã đi chia sẻ đường đi của tuyến, tải về luôn và mở thử khi đang tắt mạng để chắc là nó hiện được.
Mang theo sạc dự phòng đã sạc đầy và dây sạc, để trong túi chống nước. Để điện thoại ở chế độ tiết kiệm pin, giảm độ sáng, tắt những ứng dụng không cần. Ở nơi không có sóng, bật chế độ máy bay vẫn dùng được định vị vệ tinh mà đỡ tốn pin dò mạng.
Trời lạnh thì giữ điện thoại trong túi áo sát người, đừng để ở túi ngoài ba lô.
Đừng mở bản đồ mỗi năm phút. Thói quen tốt hơn là mỗi lần tới một điểm dễ nhận ra như ngã ba, đỉnh đồi, chỗ qua suối, mới xem vị trí một lần và so với bản đồ. Vừa tiết kiệm pin, vừa luyện cho đầu óc tự theo dõi đường đi.
Đọc bản đồ địa hình: đường đồng mức nói gì?
Bản đồ địa hình có những đường cong khép kín gọi là đường đồng mức. Mỗi đường nối những điểm có cùng độ cao. Nghe thì khô, nhưng một khi quen, bạn nhìn vào là thấy được núi và thung lũng.
Các đường đồng mức nằm sát nhau nghĩa là dốc đứng. Nằm thưa ra nghĩa là thoải. Những vòng tròn nhỏ dần lồng vào nhau là một đỉnh đồi. Những đường uốn hình chữ V chĩa về phía đất cao là một khe suối, còn chữ V chĩa về phía đất thấp là một sống núi.
Biết điều đó, bạn có thể đối chiếu bản đồ với những gì nhìn thấy. Mình đang leo dốc gắt, bên trái có khe suối, phía trước là một yên ngựa giữa hai đỉnh. Trên bản đồ có đúng một chỗ như vậy dọc tuyến. Thế là bạn biết mình ở đâu mà không cần pin.
Bản đồ giấy nên để trong túi chống nước hoặc ép nhựa. Học đọc bản đồ ở nhà, trên những tuyến quen, trước khi phải đọc nó giữa rừng trong lúc mệt.
La bàn dùng thế nào cho người mới?
Kim la bàn chỉ về hướng bắc từ, hơi lệch so với hướng bắc trên bản đồ một chút tuỳ vùng. Ở Việt Nam độ lệch này khá nhỏ, với những chuyến đi bộ thông thường nhiều người bỏ qua được, nhưng bạn nên biết là có nó.
Việc cơ bản nhất là xoay bản đồ cho đúng hướng: đặt la bàn lên bản đồ, xoay cả hai cho tới khi hướng bắc của bản đồ trùng với kim chỉ bắc. Lúc ấy, núi bên trái bản đồ cũng là núi bên trái bạn ngoài đời, đọc bản đồ dễ hơn hẳn.
Việc thứ hai là đi theo một hướng. Bạn xác định trên bản đồ hướng từ chỗ mình tới chỗ muốn tới, đọc ra con số độ trên vòng la bàn, rồi chọn một vật mốc như một cái cây lớn nằm đúng hướng đó, đi tới vật mốc, rồi chọn vật mốc tiếp theo. Đi trong rừng, không ai đi thẳng được, vật mốc giúp bạn khỏi lệch dần.
Đeo la bàn xa điện thoại, dao, các vật bằng sắt một chút khi đọc, vì kim loại và nam châm làm kim lệch.
Thói quen luôn biết mình đang ở đâu
Người định hướng giỏi không phải người cứ lạc rồi giỏi tìm đường, mà là người hiếm khi để mình lạc. Họ có thói quen để ý: đã qua bao nhiêu khe suối, đi được khoảng bao lâu, đang lên hay xuống, mặt trời ở bên nào.
Một mẹo hữu ích là ngoái lại nhìn sau lưng ở mỗi ngã rẽ. Đường đi về trông khác hẳn đường đi tới, và rất nhiều người lạc trên đường về chỉ vì chưa từng nhìn thấy nó từ phía ấy.
Khi thấy những gì xung quanh không khớp với bản đồ nữa, hãy dừng lại ngay. Đừng cố đi thêm để xem sao. Quay về điểm cuối cùng mình chắc chắn biết vị trí, rồi tính tiếp từ đó.
Và cuối cùng, những tuyến hiểm trở như rừng sâu, biên giới, hang động thì luôn đi với người dẫn đường quen tuyến và đơn vị được phép tổ chức. Bản đồ và la bàn là kỹ năng để bạn tự tin hơn, không phải giấy phép để đi một mình.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ có định vị vệ tinh có thay được la bàn không?
Nó rất tiện nhưng vẫn cần pin và tín hiệu như điện thoại. Một chiếc la bàn nhỏ nặng vài chục gam, không bao giờ hết pin, nên vẫn đáng mang theo làm dự phòng.
Mua bản đồ địa hình ở đâu?
Bạn có thể dùng bản đồ địa hình số trong các ứng dụng đi bộ đường dài rồi in ra giấy những đoạn cần thiết. Đơn vị tổ chức và ban quản lý vườn quốc gia cũng thường có sơ đồ tuyến, hãy hỏi họ trước chuyến đi.
Không có la bàn thì xác định hướng bằng gì?
Mặt trời mọc đằng đông, lặn đằng tây cho bạn hướng đại khái, đêm trong thì có thể dựa vào sao. Các mẹo như rêu mọc phía nào thì không đáng tin ở rừng nhiệt đới ẩm.
Định vị trên điện thoại có hoạt động khi không có sóng không?
Có, vì nó nghe tín hiệu vệ tinh chứ không cần mạng điện thoại. Nhưng bạn cần tải trước bản đồ ngoại tuyến, nếu không sẽ chỉ thấy một chấm vị trí trên nền trống.
Học định hướng nên bắt đầu từ đâu?
Tập ở những nơi quen và an toàn như công viên rộng hay đồi thấp gần nhà: xoay bản đồ, đi theo hướng la bàn tới một vật mốc. Một số câu lạc bộ đi bộ và chạy định hướng cũng tổ chức buổi tập cho người mới.
