Amundsen là người dẫn đoàn đầu tiên tới cực Nam, vào ngày mười bốn tháng mười hai năm một nghìn chín trăm mười một, còn Scott tới nơi ngày mười bảy tháng một năm sau và cùng bốn bạn đồng hành không bao giờ về tới căn cứ. Khoảng cách giữa hai số phận ấy không nằm ở lòng dũng cảm, vì cả hai đoàn đều dũng cảm, mà nằm ở những quyết định rất đời thường: kéo xe bằng gì, đặt kho lương ở đâu, đi bao nhiêu mỗi ngày.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Tập này mình kể lại cuộc đua nổi tiếng nhất lịch sử vùng cực, nhưng không kể như một trận đấu có người thắng kẻ thua. Mình muốn bạn nghe nó như một bản so sánh hai cách chuẩn bị, vẫn đúng với cả một chuyến leo núi cuối tuần.
Hai đoàn xuất phát với hai mục tiêu khác nhau
Robert Falcon Scott là sĩ quan hải quân Anh, dẫn đoàn Terra Nova với mục tiêu kép: tới cực Nam và làm khoa học. Đoàn ông mang theo nhà địa chất, nhà sinh học, nhà khí tượng, thu mẫu đá và ghi chép thời tiết suốt mùa. Với ông, tới cực là đỉnh cao của cả một chương trình nghiên cứu.
Roald Amundsen người Na Uy thì ban đầu định đi Bắc Cực. Khi có tin hai người Mỹ tuyên bố đã tới Bắc Cực, ông lặng lẽ đổi hướng xuống phía Nam, và chỉ báo cho Scott biết khi đã lên đường. Mục tiêu của ông gọn đến mức lạnh lùng: tới cực và về an toàn, mọi thứ khác đều phụ.
Sự khác biệt về mục tiêu kéo theo khác biệt về hành lý. Đoàn Scott chở theo nhiều đồ đạc và mẫu vật hơn, có lúc còn kéo cả đá địa chất trên đường về. Đoàn Amundsen bỏ mọi thứ không phục vụ cho việc đi nhanh và sống sót.
Mình không nói mục tiêu nào đúng hơn. Nhưng ở nơi hiểm, mỗi thứ mang theo đều phải trả giá bằng sức người.
Chó kéo và ván trượt khác ngựa lùn và sức người ra sao?
Đây là chỗ khác biệt lớn nhất. Amundsen từng sống với người Inuit ở vùng Bắc Cực và học từ họ cách đi trên tuyết: chó kéo xe, người đi ván trượt, quần áo lông thú rộng rãi để mồ hôi thoát ra. Đoàn ông có những người trượt tuyết rất giỏi, đi ván từ nhỏ.
Chó hợp với vùng cực vì chúng nhẹ, không lún sâu trong tuyết, chịu lạnh tốt và ăn được thịt. Kế hoạch của Amundsen tính sẵn việc giảm dần số chó trên đường đi để lấy thức ăn cho chó còn lại và cho người. Nghe thì tàn nhẫn, nhưng đó là phép tính sống còn đã được tính từ trước.
Scott đặt cược nhiều vào ngựa lùn và xe trượt có động cơ, cùng một số chó. Xe động cơ hỏng sớm trong cái lạnh. Ngựa nặng, lún tuyết, đổ mồ hôi rồi đóng băng trên lông, và phải chở cỏ khô cho chúng ăn. Đến chặng cuối, người trong đoàn Scott phải tự kéo xe trượt bằng sức mình.
Kéo xe bằng sức người trên tuyết đốt năng lượng nhiều đến mức ăn bao nhiêu cũng không bù nổi. Đó là cái nền của bi kịch về sau.
Kho lương trên đường và nhịp đi mỗi ngày
Cả hai đoàn đều đặt kho lương dọc tuyến đường trước khi đi chặng chính, để trên đường về có đồ ăn và dầu đốt. Amundsen đặt kho dày hơn và đánh dấu rất kỹ bằng hàng cờ cắm vuông góc với đường đi, để dù lệch hướng trong sương mù vẫn bắt gặp một lá cờ dẫn về kho.
Amundsen còn giữ một nhịp đi đều đặn, ngày tốt cũng không cố đi quá xa, để người và chó luôn còn sức dự trữ. Chính sự kiềm chế đó giúp đoàn ông không kiệt sức trước khi gặp ngày xấu. Họ tới cực, dựng một cái lều nhỏ, để lại thư, rồi quay về căn cứ vào cuối tháng một năm một nghìn chín trăm mười hai.
Đoàn Scott tới cực ngày mười bảy tháng một và thấy lều cùng lá cờ Na Uy đã ở đó. Trước mặt họ là cả quãng đường về, khi mùa hè vùng cực sắp hết.
Bài học ở đây rất gần với người leo núi ngày nay: chặng về mới là chặng nguy hiểm, vì mình mang theo cơ thể đã mệt. Kế hoạch tốt luôn để dành sức và lương cho chặng về, không dồn hết cho chặng lên.
Chuyện gì đã xảy ra với đoàn Scott trên đường về?
Năm người cuối cùng của đoàn Scott là Scott, Wilson, Bowers, Oates và Edgar Evans. Evans suy sụp sau một cú ngã và mất vào tháng hai. Oates bị tê cóng nặng ở chân, đi chậm dần, và theo nhật ký của Scott, một buổi sáng tháng ba ông bước ra khỏi lều vào bão tuyết để không làm chậm các bạn nữa.
Ba người còn lại tiếp tục đi, cho tới khi một trận bão giữ họ trong lều. Họ dừng lại khi chỉ còn cách kho lương lớn khoảng mười tám cây số, hết dầu đốt, hết đồ ăn. Thi thể ba người cùng nhật ký được một đoàn tìm kiếm phát hiện vào tháng mười một năm đó.
Người ta đã bàn rất nhiều về nguyên nhân: thời tiết lạnh bất thường, dầu đốt trong kho bị hao, người kéo xe kiệt sức và thiếu ăn. Có lẽ đó là nhiều khoản nhỏ cộng lại thành một khoản không trả nổi.
Điều mình muốn bạn giữ lại là sự thật này: ở nơi hiểm, tai nạn hiếm khi đến từ một sai lầm lớn. Nó thường đến từ năm sáu điều tưởng chừng chịu được, xảy ra cùng một lúc.
Bài học chuẩn bị cho người đi hiểm hôm nay
Bạn không cần tới Nam Cực mới dùng được bài học của Amundsen. Câu hỏi đầu tiên luôn là mục tiêu của chuyến đi là gì, và mình sẵn sàng bỏ những gì để đạt nó an toàn. Một chuyến leo núi mà vừa muốn tới đỉnh, vừa muốn chụp thật nhiều, vừa muốn đi nhanh, thường là chuyến dễ gặp chuyện.
Câu hỏi thứ hai là học từ ai. Amundsen học từ người bản địa đã sống hàng nghìn năm trên băng. Với người Việt đi rừng hay đi hang, đó là người bản địa và hướng dẫn viên của đơn vị được cấp phép.
Câu hỏi thứ ba là chặng về. Hãy tính thời gian quay đầu trước khi xuất phát, và giữ nó dù đang thấy mình khoẻ. Đánh dấu đường đi như hàng cờ của Amundsen, dù chỉ là ghi lại các điểm mốc trên bản đồ.
Lần tới khi xếp ba lô, bạn thử tự hỏi món nào là ngựa lùn của mình, tức là món trông có vẻ hữu ích nhưng thật ra đang ăn bớt sức của cả đoàn.
Câu hỏi thường gặp
Amundsen tới cực Nam cùng bao nhiêu người?
Nhóm tới cực của Amundsen gồm năm người, tất cả đều đi ván trượt giỏi và có kinh nghiệm với chó kéo. Cả năm người đều trở về căn cứ an toàn.
Vì sao Amundsen đổi hướng từ Bắc Cực sang Nam Cực?
Ông vốn chuẩn bị đi Bắc Cực, nhưng tin có người tuyên bố đã tới Bắc Cực khiến chuyến đi đó mất ý nghĩa với người tài trợ. Ông chuyển sang cực Nam, nơi chưa ai đặt chân tới, và chỉ báo tin khi đã lên đường.
Nhật ký của Scott còn lại không?
Còn. Nhật ký được tìm thấy cùng thi thể vào tháng mười một năm một nghìn chín trăm mười hai và sau đó được xuất bản. Nhờ nó mà người đời sau biết được những ngày cuối của đoàn.
Đoàn Scott có đóng góp gì cho khoa học không?
Có. Đoàn thu thập nhiều số liệu khí tượng, mẫu địa chất và sinh vật vùng cực. Trên đường về họ còn kéo theo một lượng mẫu đá, cho thấy họ coi trọng phần nghiên cứu đến mức nào.
Ngày nay người ta tới cực Nam bằng cách nào?
Phần lớn tới bằng máy bay hạ cánh trên băng do các đơn vị chuyên vùng cực tổ chức. Đây vẫn là chuyến đi rất nguy hiểm, cần chuẩn bị nhiều tháng.
