Đọc địa hình rừng là biết mình đang đứng ở đâu trong hình dạng của núi, trên sống núi, dưới khe suối hay giữa sườn dốc, rồi lấy chính những nét đó làm mốc để giữ hướng. Trong rừng rậm, nơi không nhìn thấy mặt trời và mọi gốc cây đều giống nhau, hình dạng mặt đất là cái mốc đáng tin nhất mà mình có.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Những người dẫn đường giỏi ở vùng núi thường nói họ đi theo núi chứ không đi theo cây. Tập này mình học cách nhìn núi như họ, để hiểu vì sao có lối đi dễ, có lối đi khổ, và vì sao người mới hay lạc đúng ở những chỗ trông có vẻ dễ nhất.
Sống núi, khe suối và sườn núi là gì?
Hãy tưởng tượng bàn tay bạn úp xuống mặt bàn, các ngón hơi khum. Mỗi ngón tay là một sống núi, phần nhô lên chạy dài từ đỉnh xuống. Kẽ giữa hai ngón là khe, nơi nước mưa gom lại thành suối. Mặt nghiêng hai bên ngón tay là sườn.
Chỗ hai đỉnh nối nhau bằng một đoạn thấp hơn, giống lưng ngựa, người ta gọi là yên ngựa. Đây thường là chỗ đường mòn vượt từ thung lũng này sang thung lũng khác.
Ba dạng này luôn đi cùng nhau. Đi xuôi một sống núi, bạn sẽ dần xuống thấp và hai bên là hai khe. Đi ngược một khe suối, bạn sẽ lên cao dần và cuối cùng chạm vào chân một yên ngựa hoặc một đỉnh.
Biết được quy luật đó, bạn có thể đoán trước phía trước mình sẽ gặp gì, và đó là bước đầu tiên của việc không bị lạc.
Vì sao người dẫn đường thích đi theo sống núi?
Trên sống núi, cây thường thưa hơn, đất khô hơn, ít vắt hơn và có lúc nhìn được xa qua những khoảng trống. Đường mòn của người và thú rừng hay chạy dọc sống núi vì đó là lối ít cản trở nhất.
Sống núi còn là một đường dẫn tự nhiên. Nó không rẽ ngang đột ngột như lối mòn trong bụi rậm, nên giữ hướng dễ hơn. Muốn quay về, chỉ cần đi ngược lại đúng sống núi đó.
Ngược lại, khe suối rậm rạp, đá trơn, có thác và vách bất ngờ. Đi trong khe, tầm nhìn chỉ vài bước và rất dễ đi nhầm sang một nhánh khe khác mà không biết.
Tuy vậy, sống núi cũng có nhược điểm. Nó trống gió, dễ bị sét khi có dông, và thường xa nguồn nước. Người dẫn đường giỏi biết khi nào nên đi trên cao, khi nào nên xuống khe lấy nước rồi quay lên.
Cái bẫy của người mới: đi xuống thì dễ, đi lên mới biết sai
Có một cái bẫy mà rất nhiều người lạc rừng mắc phải. Từ một đỉnh núi đi xuống, mọi sống núi đều toả ra như nan quạt. Chỉ lệch một chút ở chỗ phân nhánh, bạn sẽ đi xuống một thung lũng hoàn toàn khác với thung lũng mình định tới.
Lúc đi xuống, cảm giác rất thoải mái vì chân bước nhanh, nên ít ai để ý. Tới khi phát hiện sai, muốn quay lại thì phải leo ngược lên rất mệt, mà trời có khi đã chiều.
Cách tránh là dừng lại ở mỗi chỗ sống núi chia nhánh, xem bản đồ hoặc hỏi người dẫn đường, và đánh dấu nhánh mình chọn. Người đi rừng lâu năm thường quay lại nhìn phía sau ở những chỗ này, để nhớ hình dạng lúc quay về.
Điều ngược lại cũng đúng. Đi lên từ thung lũng, các khe dồn dần về một đỉnh, nên đi lên thường ít lạc hơn đi xuống. Biết thế, bạn sẽ cẩn thận đúng chỗ.
Dùng địa hình làm mốc giữ hướng thế nào?
Trước mỗi chặng đi, hãy chọn một đường chắn, tức là một nét địa hình dài mà mình chắc chắn sẽ gặp nếu đi đúng hướng chung, như một dòng suối lớn, một con đường hay chân một dãy núi. Nếu lỡ đi lệch, chạm tới đường chắn là biết mình đã tới vùng nào.
Mốc phụ là những thứ nhỏ hơn dọc đường: một yên ngựa, một ngã ba suối, một thác nước. Đếm và ghi nhớ chúng theo thứ tự. Khi đi qua mốc thứ ba mà vẫn chưa thấy mốc thứ tư như dự kiến, đó là lúc dừng lại kiểm tra.
Thời gian cũng là mốc. Nếu biết chặng đường tới ngã ba suối thường mất khoảng một giờ, mà đã đi gần hai giờ vẫn chưa tới, nhiều khả năng mình đã rẽ nhầm từ trước.
Bản đồ địa hình có những đường đồng mức, tức các đường nối những điểm cùng độ cao. Đường đồng mức xít nhau là dốc đứng, thưa là thoai thoải, hình chữ V chĩa về phía đỉnh là khe suối. Học đọc chúng mất vài buổi, nhưng sẽ theo bạn suốt đời.
Địa hình rừng Việt Nam có gì cần lưu ý riêng?
Rừng núi đá vôi ở phía Bắc và miền Trung có kiểu địa hình rất đặc biệt. Thay vì sống núi và khe nối nhau liền mạch, ở đây có những hố sụt sâu, vách đá dựng đứng, những thung lũng kín không có lối ra. Đọc địa hình kiểu thông thường ở đó rất dễ sai.
Rừng ở Tây Nguyên và dãy Trường Sơn thì nhiều sống núi dài, nhưng tán rừng dày khiến khó nhìn thấy đỉnh. Ở vùng biên giới còn có những khu vực cấm vào, phải xin phép theo quy định.
Vì vậy, kiến thức trong tập này giúp bạn hiểu và theo kịp người dẫn đường, không phải để bạn tự đi vào rừng lạ một mình. Với những cung đường hoang sơ, hãy đi cùng đơn vị được cấp phép và người dẫn đường địa phương.
Còn trong những chuyến đi có tổ chức, bạn cứ thử đoán trước chặng tiếp theo sẽ lên hay xuống, gặp khe hay gặp yên ngựa. Đoán đúng vài lần, bạn sẽ thấy rừng không còn là một khối xanh hỗn độn nữa.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dựa vào rêu mọc trên thân cây để tìm hướng bắc không?
Cách này không đáng tin ở rừng nhiệt đới. Rêu mọc theo độ ẩm và bóng râm của từng chỗ, nên có thể mọc đủ mọi phía của thân cây. Hãy dùng la bàn, bản đồ và hình dạng địa hình thay vì những mẹo truyền miệng.
Đường mòn thú rừng có đi theo được không?
Đường mòn thú thường dẫn tới nguồn nước hoặc chỗ kiếm ăn chứ không dẫn ra khỏi rừng, và hay mất hút trong bụi rậm. Người mới đi theo chúng rất dễ lạc sâu hơn. Chỉ đi trên lối mòn mà người dẫn đường xác nhận.
Học đọc bản đồ địa hình ở đâu?
Bạn có thể học qua các câu lạc bộ đi bộ đường dài, khoá kỹ năng ngoài trời hoặc môn chạy định hướng. Cách học tốt nhất là cầm bản đồ đi thực địa ở một khu đồi quen, so từng đường đồng mức với hình dạng thật.
Vì sao đi rừng mất nhiều thời gian hơn ước tính trên bản đồ?
Vì bản đồ chỉ cho khoảng cách theo đường chim bay, còn trong rừng phải leo dốc, vòng qua vách, lội suối và phát lối. Một quãng nhìn trên bản đồ rất ngắn có thể mất cả buổi đi bộ.
Gặp sương mù dày trên sống núi thì làm gì?
Hãy dừng lại hoặc đi thật chậm theo đúng lối mòn, giữ cả đoàn sát nhau. Sương mù làm mất hết mốc nhìn xa, rất dễ lạc sang nhánh sống núi khác. Nếu đường không rõ, chờ sương tan an toàn hơn đi tiếp.
