Khe nứt sông băng là những vết nứt sâu có thể tới hàng chục mét trên một dòng băng đang chảy, và điều đáng sợ là nhiều khe bị che kín bởi một lớp tuyết mỏng gọi là cầu tuyết, nhìn bên trên như mặt phẳng an toàn. Người đi sông băng luôn buộc dây nối nhau theo nhóm, đi cùng hướng dẫn viên và phải được huấn luyện cách kéo người rơi xuống khe.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Ở Việt Nam mình không có sông băng, nhưng ngày càng nhiều bạn trẻ đi leo núi tuyết ở nước ngoài. Tập này mình kể về cái bẫy lặng lẽ nhất của núi tuyết, thứ mà người leo lâu năm nói rằng mình không sợ cái mình nhìn thấy, mình sợ cái mình không nhìn thấy.
Sông băng là gì, và vì sao băng lại nứt?
Sông băng là một khối băng khổng lồ hình thành từ tuyết rơi tích tụ qua nhiều năm, bị nén chặt thành băng. Khi đủ dày và đủ nặng, nó bắt đầu chảy xuống dốc dưới sức nặng của chính mình, rất chậm, có khi chỉ vài chục mét đến vài trăm mét mỗi năm.
Phần sâu bên dưới của sông băng chịu áp lực lớn nên uốn được, chảy được như một thứ nhựa đặc. Nhưng lớp băng gần mặt thì cứng và giòn. Khi sông băng đi qua chỗ dốc gấp, chỗ ngoặt, hay chỗ hai dòng băng chảy với tốc độ khác nhau, lớp mặt bị kéo căng và nứt toác.
Những vết nứt đó là khe nứt. Có khe hẹp vừa một bước chân, có khe rộng như một con đường, sâu tới mức nhìn xuống chỉ thấy màu xanh thẫm rồi đen.
Vì sông băng luôn chuyển động, khe nứt cũng thay đổi theo năm, theo mùa. Một lối đi an toàn năm ngoái có thể đã có khe mới năm nay. Đó là lý do bản đồ cũ không đủ, cần người quen địa hình hiện tại.
Cầu tuyết: cái bẫy nằm ngay dưới chân
Tuyết rơi và gió thổi có thể đắp thành một lớp mỏng bắc ngang miệng khe, như một tấm nắp đậy. Nhìn từ trên, mặt tuyết phẳng lì, trắng tinh, không có dấu hiệu gì. Đó là cầu tuyết.
Có cầu tuyết dày và chắc, đủ cho người đi qua. Có cầu chỉ là một lớp vỏ mỏng, sập ngay khi có người bước lên. Buổi sáng sớm lạnh, cầu tuyết cứng hơn. Buổi chiều nắng ấm, tuyết mềm đi, cầu yếu hẳn. Nhiều đoàn vì vậy xuất phát rất sớm để qua những đoạn sông băng nguy hiểm trước khi nắng lên.
Người có kinh nghiệm đọc được một số dấu hiệu, như những vệt lõm nhẹ hơi khác màu chạy thành hàng trên mặt tuyết, hay những khe đã lộ ra ở gần đó cho thấy vùng này đang nứt. Nhưng không ai đọc được hết. Vì thế, quy tắc không thay đổi là trên sông băng phủ tuyết, luôn đi buộc dây.
Người rơi xuống khe một mình, không có dây, gần như không có cơ hội tự thoát. Họ có thể bị kẹt giữa hai vách băng, lạnh dần, và đồng đội trên mặt khó mà kéo lên bằng tay không.
Đội dây: vì sao cả nhóm phải nối vào nhau?
Khi đi qua sông băng, các thành viên buộc chung vào một sợi dây, mỗi người cách nhau một quãng khá dài, thường vài chục mét tuỳ số người. Dây không được để chùng quá, cũng không được kéo căng như dây đàn.
Ý tưởng rất đơn giản. Nếu một người sụt xuống khe, những người còn lại lập tức ngã người về phía ngược lại, cắm rìu băng xuống, dùng sức nặng của cả nhóm hãm dây lại. Người rơi chỉ tụt một đoạn ngắn thay vì rơi tới đáy.
Mỗi người mang đinh giày buộc dưới đế để bám băng, một chiếc rìu băng để giữ thăng bằng và hãm khi trượt ngã, đai ngồi để nối dây, mũ bảo hiểm, và một số dụng cụ cứu hộ như ròng rọc nhỏ, móc khoá, dây phụ.
Việc đi đúng hàng cũng quan trọng. Các thành viên đi theo hàng dọc thẳng góc với hướng của các khe, theo đúng vết chân người dẫn đầu. Đi song song với khe thì cả nhóm có thể cùng lúc đứng trên một cầu tuyết, và cùng rơi.
Khi có người rơi xuống khe: cứu thế nào?
Sau khi đã hãm được dây, nhóm phải biến cú hãm tạm thời thành một điểm neo chắc chắn, thường bằng cách cắm cọc tuyết, khoan vít vào băng, hay chôn rìu băng nằm ngang dưới tuyết. Khi dây đã được neo, những người còn lại mới rảnh tay để cứu.
Một người tiến lại gần miệng khe, cẩn thận vì miệng khe thường cũng có cầu tuyết yếu. Họ liên lạc với người bên dưới, hỏi có bị thương không, có treo lơ lửng hay kẹt không. Người bên dưới nếu còn tỉnh có thể tự leo lên theo dây bằng những nút thắt đặc biệt.
Nếu không tự leo được, nhóm dựng một hệ ròng rọc để kéo người lên. Hệ này giúp vài người trên mặt kéo được một người nặng kèm ba lô, nhưng nó cần luyện tập nhiều lần mới làm nhanh và đúng được. Làm sai, dây có thể cứa sâu vào mép khe, kẹt cứng.
Đây là lý do các khoá học leo núi tuyết dành nhiều buổi chỉ để tập cứu hộ khe nứt. Ai cũng hy vọng không bao giờ dùng tới, nhưng ai cũng phải làm thành thạo.
Lời khuyên cho người mới muốn đi núi tuyết
Nếu bạn muốn trải nghiệm núi tuyết lần đầu, hãy chọn chương trình có hướng dẫn viên leo núi được cấp phép tại địa phương, có khoá huấn luyện kỹ năng băng tuyết trước khi lên cao. Đừng tự thuê dụng cụ rồi đi theo vết chân của người khác.
Hỏi trước xem đoàn có đi qua sông băng không, mỗi đội dây bao nhiêu người, hướng dẫn viên kiểm tra kỹ năng của khách thế nào. Một đơn vị đàng hoàng sẽ sẵn sàng giải thích, thậm chí từ chối nhận bạn nếu thấy bạn chưa đủ sức.
Chuẩn bị thể lực tốt trước chuyến đi, vì đi buộc dây đòi hỏi mọi người giữ nhịp đều, một người đuối sức làm chậm và làm nguy hiểm cả nhóm.
Và nhớ rằng quay đầu không phải là thất bại. Trên sông băng, nắng lên quá nhanh, tuyết mềm quá, sương mù che mất đường đi, đều là lý do chính đáng để dừng lại. Núi còn đó, mình quay lại sau.
Câu hỏi thường gặp
Sông băng có ở Việt Nam không?
Không. Việt Nam nằm ở vùng nhiệt đới và các đỉnh núi không đủ cao, đủ lạnh để hình thành sông băng. Muốn thấy sông băng, phải tới những dãy núi cao hoặc vùng cực ở nước ngoài.
Sông băng không phủ tuyết có cần buộc dây không?
Trên sông băng lộ băng trần, khe nứt thường nhìn thấy rõ nên nhiều đoàn có thể đi không buộc dây ở một số đoạn, tuỳ đánh giá của hướng dẫn viên. Khi có tuyết phủ, buộc dây là bắt buộc.
Rìu băng dùng để làm gì?
Rìu băng dùng để giữ thăng bằng khi đi trên dốc, đẽo bậc, làm điểm neo và đặc biệt là hãm người lại khi bị trượt ngã trên dốc tuyết. Người đi núi tuyết phải được tập cách hãm bằng rìu cho thành phản xạ.
Vì sao các đoàn leo núi tuyết thường xuất phát lúc nửa đêm?
Ban đêm và sáng sớm nhiệt độ thấp, tuyết và cầu tuyết cứng hơn, ít lở tuyết và đá rơi hơn. Xuất phát sớm giúp đoàn qua đoạn nguy hiểm và quay về trước khi nắng làm tuyết mềm.
Người mới có nên tự học cứu hộ khe nứt qua video không?
Video chỉ giúp hiểu ý tưởng, không thay được tập thực tế. Cứu hộ khe nứt cần được hướng dẫn viên dạy trực tiếp và tập lại nhiều lần trên địa hình thật hoặc mô phỏng.
