Lũ quét ở suối rừng nguy hiểm vì nó tới cực nhanh và thường không báo trước bằng cơn mưa ngay trên đầu mình. Mưa lớn ở thượng nguồn cách đó nhiều cây số có thể dồn nước về một khe hẹp chỉ trong ít phút, biến con suối trong vắt thành một dòng nước đục cuốn cả đá lẫn cây.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Ở vùng núi phía Bắc và miền Trung, người dân gọi những trận nước như thế là lũ quét, lũ ống. Tập này mình nói vì sao nó xảy ra, những dấu hiệu mà dòng suối báo cho mình trước, và cách chọn chỗ đứng, chỗ ngủ để không bao giờ ở trên đường đi của nước.
Vì sao trời chỗ mình nắng mà suối vẫn có lũ?
Một con suối rừng thu nước từ cả một vùng rộng gọi là lưu vực. Phần lớn lưu vực đó nằm khuất sau những dãy núi mà mình không nhìn thấy. Mây dông có thể đứng yên trên một đỉnh núi xa và trút mưa trong khi chỗ mình đang cắm trại vẫn có nắng.
Ở vùng núi dốc, đất mỏng, đá nhiều, nước mưa không kịp ngấm mà chảy tràn trên mặt. Hàng trăm khe nhỏ cùng đổ về một lòng suối hẹp, mực nước có thể dâng lên rất nhanh. Đó là điều khiến lũ quét khác hẳn kiểu nước lên từ từ ở đồng bằng.
Nước lũ không chỉ có nước. Nó cuốn theo bùn, đá cuội, cây gãy, và chính những thứ đó mới làm người ta bị thương. Dòng nước chỉ ngang đầu gối nhưng chảy xiết đã đủ làm một người trưởng thành mất thăng bằng.
Vậy nên câu hỏi đúng không phải là trời ở đây có mưa không, mà là trên kia, ở thượng nguồn, mấy giờ qua có mưa không.
Những dấu hiệu dòng suối báo trước là gì?
Dấu hiệu dễ thấy nhất là màu nước. Suối đang trong bỗng đục dần, chuyển sang màu nâu đỏ của đất, là có nước từ sườn núi đổ về. Kế đó là cành lá, bọt và rác rừng trôi nhiều bất thường.
Thứ hai là mực nước. Hòn đá bạn vừa ngồi lúc trưa giờ đã ngập, hay mép nước đang lấn dần lên bãi sỏi. Người đi rừng có kinh nghiệm hay cắm một que nhỏ ở mép nước để theo dõi, chỉ mười lăm phút là biết nước đang lên hay xuống.
Thứ ba là âm thanh. Nhiều người sống sót sau lũ quét kể lại họ nghe một tiếng ầm ầm như tiếng xe tải từ phía trên khe, vài phút sau nước mới ập tới. Khi nghe tiếng ấy, đừng chờ nhìn thấy nước mới chạy.
Thứ tư là bầu trời phía thượng nguồn. Mây đen dày đặc, sấm chớp trên những đỉnh núi xa là lời cảnh báo rõ nhất. Nếu bạn thấy cả bốn dấu hiệu này, việc duy nhất cần làm là rời lòng suối ngay, lên chỗ cao.
Chọn chỗ cắm trại và nghỉ trưa thế nào để tránh lũ?
Bãi sỏi phẳng ven suối là chỗ đẹp nhất để dựng lều, và cũng là chỗ nguy hiểm nhất. Bãi sỏi tồn tại chính vì nước lũ đã nhiều lần tràn qua đó và để lại đá cuội. Hãy nhìn cây cối hai bên bờ, nếu thấy rác, cành khô mắc trên thân cây cao hơn đầu người thì đó là vết nước lũ cũ.
Chỗ ngủ an toàn phải cao hơn hẳn những vết nước đó, tốt nhất là trên một bậc đất có cây lớn mọc lâu năm. Cây cổ thụ đứng vững nghĩa là nước chưa từng cuốn trôi chỗ ấy.
Đường thoát cũng quan trọng không kém. Trước khi tháo ba lô, bạn hãy xác định lối leo lên cao từ chỗ cắm trại. Nửa đêm nước lên, trời tối, mưa to, không ai có thời gian đi tìm đường.
Cuối cùng, đừng dựng lều trong những khe hẹp có vách đá hai bên. Ở đó nước dâng nhanh nhất và không có chỗ nào để leo ra.
Lội suối khi đi rừng: lúc nào được, lúc nào không?
Nhiều cung đường trekking ở Việt Nam phải lội qua suối nhiều lần. Quy tắc đầu tiên rất đơn giản: nước đục và chảy xiết thì không lội. Mình không nhìn thấy đáy, không biết dưới đó có hố sâu hay đá trơn, và dòng chảy mạnh hơn rất nhiều so với vẻ ngoài.
Khi được phép lội, hướng dẫn viên thường chọn đoạn suối rộng, nông, chảy chậm, tránh khúc quanh có dòng xoáy. Mọi người tháo dây đai hông ba lô để nếu ngã có thể thoát ra, đi chéo ngược dòng một chút, dùng gậy làm chân thứ ba và đi thành nhóm nắm tay nhau.
Giày vẫn phải mang khi lội. Đi chân trần trên đá cuội vừa trơn vừa dễ rách chân, và một vết thương ở bàn chân giữa rừng có thể làm cả đoàn phải dừng lại.
Nếu nước đang lên, hãy chấp nhận chờ. Lũ quét thường rút cũng khá nhanh sau khi mưa ngớt. Một buổi trễ lịch trình rẻ hơn nhiều so với một tai nạn.
Nếu nước bắt đầu dâng khi đang ở trong khe thì làm gì?
Việc đầu tiên là bỏ đồ, giữ người. Lều, nồi niêu, máy ảnh đều có thể mua lại. Mọi người leo thẳng lên cao, vuông góc với dòng suối, chứ đừng chạy dọc theo lòng suối, vì nước chạy nhanh hơn người.
Nếu không kịp lên cao, hãy bám vào cây lớn có rễ chắc hoặc leo lên tảng đá lớn nhất gần đó. Đừng đứng sau tảng đá nhỏ hay khúc gỗ, những thứ ấy có thể bị cuốn theo.
Lỡ bị cuốn xuống nước, bạn nằm ngửa, chân hướng về phía hạ lưu để đẩy khỏi đá, dùng tay chèo dần vào bờ theo hướng chéo. Đây là kỹ năng được dạy trong các khoá an toàn sông suối, và mình khuyên ai hay đi rừng nên học một khoá như vậy với người hướng dẫn có chuyên môn.
Mùa mưa, nhiều khu rừng quốc gia và các đơn vị tổ chức có trách nhiệm sẽ tạm dừng những cung đường có suối. Khi họ nói không đi, đó là quyết định đúng, đừng tìm cách đi tự túc thay vào.
Câu hỏi thường gặp
Lũ quét thường xảy ra vào mùa nào ở Việt Nam?
Lũ quét hay xảy ra trong mùa mưa, khác nhau theo vùng. Vùng núi phía Bắc thường vào khoảng giữa năm, còn miền Trung và Tây Nguyên thường vào cuối năm. Tuy vậy, một cơn dông lớn trái mùa vẫn có thể gây lũ ở khe hẹp.
Lũ ống và lũ quét khác nhau thế nào?
Người dân vùng núi thường gọi lũ ống khi nước dồn qua thung lũng hẹp như một cái ống, dâng rất cao và rất nhanh. Cả hai đều là lũ đến nhanh trên địa hình dốc, nguy hiểm như nhau với người đi rừng.
Có ứng dụng nào báo trước lũ quét cho người đi rừng không?
Dự báo thời tiết và các bản tin cảnh báo thiên tai của cơ quan khí tượng có thể nhắc nguy cơ mưa lớn ở một vùng, nên xem trước chuyến đi. Nhưng chúng không cho biết chính xác khe suối nào sẽ có lũ, nên vẫn phải tự quan sát dòng nước.
Đi rừng mùa mưa có nên không?
Có thể đi, nếu theo đơn vị được cấp phép, chọn cung đường phù hợp và chấp nhận thay đổi lịch khi thời tiết xấu. Người mới nên tránh những tuyến có nhiều đoạn lội suối trong cao điểm mùa mưa.
Nước lũ rút rồi có lội qua ngay được không?
Không nên vội. Sau lũ, lòng suối có thể bị khoét thành hố sâu mới, đá bị xê dịch và còn nhiều cây gãy dưới nước. Hãy chờ nước trong lại, nhìn rõ đáy và để người dẫn đường kiểm tra trước.
