Người Inuit sống ở vùng Bắc Cực thuộc Greenland, Canada và Alaska suốt hàng nghìn năm nhờ hiểu băng tuyết như người miền Tây hiểu sông nước: họ săn bắt trên biển băng, may quần áo nhiều lớp từ da thú, dựng chỗ trú hợp với từng mùa, và di chuyển bằng xe trượt chó hay thuyền nhẹ bọc da. Nhiều kỹ năng sinh tồn vùng lạnh của người thám hiểm ngày nay học thẳng từ họ.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Khi kể về vùng cực, người ta hay kể về những đoàn thám hiểm từ phương xa đến cắm cờ. Nhưng trước họ rất lâu, đã có những gia đình sinh ra, lớn lên và già đi ở chính vùng đất ấy. Tập này mình kể về người Inuit, với sự tôn trọng dành cho một nền văn hoá đã giải được bài toán sống ở nơi lạnh nhất có người ở.
Inuit nghĩa là gì, và vì sao nên dùng tên gọi này?
Trong ngôn ngữ của họ, Inuit có nghĩa là con người, những người. Một người thì gọi là Inuk. Đó là cách họ tự gọi mình.
Bạn có thể đã nghe tên gọi Eskimo trong sách cũ hay phim ảnh. Ở Canada và Greenland, nhiều người Inuit coi tên gọi ấy là do người ngoài đặt và không muốn bị gọi như vậy. Ở Alaska, cách dùng tên gọi có khác vì ở đó còn có những dân tộc khác như người Yupik. Cách tôn trọng nhất là gọi theo tên mà chính cộng đồng ấy dùng.
Người Inuit sống rải rác trên một vùng rộng mênh mông dọc bờ Bắc Băng Dương. Ở Canada, có cả một vùng lãnh thổ tên là Nunavut, được thành lập năm một nghìn chín trăm chín mươi chín, nơi phần lớn dân cư là người Inuit. Ở Greenland, người Inuit cũng chiếm phần lớn dân số.
Ngày nay, họ sống trong thị trấn, đi học, dùng điện thoại, đi xe trượt tuyết có động cơ, nhưng nhiều gia đình vẫn giữ việc săn bắt, ngôn ngữ và những hiểu biết truyền đời về băng tuyết.
Nhà tuyết có thật là nơi ở quanh năm không?
Hình ảnh quen thuộc nhất về người Inuit là ngôi nhà tròn bằng tuyết. Nhà tuyết có thật, nhưng không phải ai cũng sống trong đó, và cũng không phải quanh năm.
Nhà tuyết được dựng chủ yếu như chỗ ở mùa đông hoặc chỗ nghỉ trên đường đi săn, nhất là ở vùng Bắc Cực trung tâm của Canada. Người dựng chọn loại tuyết đã được gió nén chặt, cắt thành khối, xếp xoắn ốc lên dần thành mái vòm.
Điều kỳ diệu là tuyết nén chứa nhiều bọt khí nhỏ, cách nhiệt rất tốt. Lối vào thường thấp hơn chỗ ngồi, vì khí lạnh nặng chìm xuống, còn khí ấm từ hơi người và ngọn đèn dầu nhỏ thì đọng lại ở trên. Bên trong nhà tuyết ấm hơn ngoài trời rất nhiều.
Mùa hè, khi tuyết tan, người ta ở trong lều da. Ở nhiều vùng khác như Greenland, nơi ở lâu dài là nhà làm từ đá, đất và cỏ. Mỗi vùng chọn vật liệu mình có, đúng với tinh thần thám hiểm: dùng thứ thiên nhiên cho, theo cách thiên nhiên cho phép.
Quần áo nhiều lớp: bài học lớn nhất cho người đi vùng lạnh
Quần áo truyền thống của người Inuit làm từ da tuần lộc và da hải cẩu. Lông tuần lộc rỗng ruột, giữ không khí bên trong, nên vừa nhẹ vừa ấm. Da hải cẩu chống nước tốt, hợp làm giày và đồ đi biển.
Họ thường mặc hai lớp. Lớp trong để lông quay vào da, lớp ngoài để lông quay ra ngoài. Giữa hai lớp là một lớp không khí ấm. Áo rộng vừa đủ để không khí lưu thông, tránh đổ mồ hôi, vì mồ hôi đọng lại sẽ đóng băng và làm mất nhiệt.
Từ anorak mà dân leo núi dùng để chỉ chiếc áo khoác có mũ trùm đầu được cho là có gốc từ tiếng của người Inuit ở Greenland. Nguyên lý mặc nhiều lớp, có lớp chắn gió, tránh ướt mồ hôi mà mình nói ở tập về trang bị cũng chính là điều họ đã làm từ rất lâu.
Nhiều đoàn thám hiểm vùng cực đầu thế kỷ hai mươi thành công một phần nhờ học cách mặc, cách dùng chó kéo xe từ người bản địa. Những đoàn coi thường bài học ấy thường trả giá đắt.
Săn bắt và di chuyển trên băng
Vùng Bắc Cực không có ruộng vườn, nên nguồn sống chính đến từ biển và từ những đàn thú di cư. Người Inuit săn hải cẩu, cá voi, cá, chim biển, tuần lộc, và dùng gần như mọi phần của con vật: thịt để ăn, mỡ để thắp đèn, da để may áo, xương và sừng để làm dụng cụ.
Họ hiểu biển băng tới mức đáng kinh ngạc. Một người đi săn có kinh nghiệm phân biệt được băng mới và băng cũ, băng chịu được sức nặng hay sắp nứt, qua màu sắc, âm thanh khi gõ, cách tuyết đọng trên đó. Đây là hiểu biết sống còn, truyền từ đời này sang đời khác bằng lời kể và bằng việc dẫn con cháu đi cùng.
Để di chuyển trên băng, họ dùng xe trượt do đàn chó kéo. Trên mặt nước, họ dùng thuyền nhỏ một người, khung gỗ hoặc xương bọc da, kín mặt trên để nước không tràn vào. Chiếc thuyền ấy chính là tổ tiên của chiếc kayak mà ngày nay người khắp thế giới dùng để chèo chơi.
Giữa vùng băng tuyết mênh mông giống nhau, họ còn xếp những cột đá hình người hoặc hình mốc gọi là inuksuk, để đánh dấu đường đi, chỗ săn, hay báo cho người sau biết nơi này từng có người qua.
Đi thăm vùng của người Inuit với thái độ nào cho đúng?
Ngày nay, có những chuyến du lịch tới các cộng đồng Inuit ở Canada và Greenland. Nếu bạn có dịp đi, hãy nhớ mình là khách đến nhà người khác chứ không phải đi xem một bảo tàng sống.
Hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là trẻ em và người già. Không chạm vào đồ săn bắt hay đồ dùng gia đình khi chưa được mời. Nghe người địa phương nói về băng, về thời tiết, vì họ biết những điều mà bản đồ và ứng dụng không biết.
Một số đồ thủ công của người bản địa làm từ ngà, xương hay da động vật được bảo vệ, việc mua và mang về nước có thể bị hạn chế bởi luật của nhiều quốc gia. Hãy tìm hiểu kỹ quy định trước khi mua.
Và cuối cùng, đừng gọi những gì mình thấy là lạc hậu. Cách sống ấy là một kho tri thức tinh tế, được mài giũa qua hàng nghìn năm, ở nơi mà chỉ một sai lầm nhỏ cũng có thể trả bằng mạng sống.
Câu hỏi thường gặp
Người Inuit có phải sống trong nhà tuyết quanh năm không?
Không. Nhà tuyết chủ yếu là chỗ ở mùa đông hoặc chỗ nghỉ khi đi săn ở một số vùng. Mùa hè họ ở lều da, và nhiều nơi có nhà lâu dài làm từ đá, đất, cỏ. Ngày nay phần lớn sống trong nhà hiện đại.
Người Inuit ăn gì khi không có rau?
Theo truyền thống, họ ăn chủ yếu thịt và mỡ của hải cẩu, cá voi, cá, tuần lộc và chim biển, kể cả những phần mà người nơi khác ít ăn. Chế độ ăn đó cung cấp năng lượng lớn giúp cơ thể chịu được cái lạnh.
Kayak có nguồn gốc từ người Inuit không?
Chiếc thuyền nhỏ bọc da kín mặt trên do người Inuit và các dân tộc vùng Bắc Cực lân cận làm ra từ rất lâu được xem là tổ tiên của kayak hiện đại. Họ dùng nó để săn bắt trên biển lạnh.
Vì sao ở trong nhà tuyết lại ấm?
Tuyết nén chứa nhiều bọt khí nhỏ nên cách nhiệt tốt. Lối vào được làm thấp để khí lạnh đọng lại bên dưới, còn hơi ấm từ cơ thể người và đèn dầu đọng ở phần trên, nơi mọi người ngồi và ngủ.
Nunavut là gì?
Nunavut là một vùng lãnh thổ ở phía bắc Canada, được thành lập năm một nghìn chín trăm chín mươi chín. Phần lớn dân cư ở đây là người Inuit, và tiếng Inuit là một trong những ngôn ngữ chính thức của vùng.
