Say độ cao là phản ứng của cơ thể khi bạn lên cao quá nhanh so với khả năng thích nghi. Lên cao, không khí loãng đi, mỗi hơi thở đưa vào ít ô xy hơn, và nếu cơ thể chưa kịp điều chỉnh thì bạn sẽ đau đầu, buồn nôn, mệt rã rời. Ở dạng nặng, say độ cao có thể gây phù phổi hoặc phù não, và đó là cấp cứu thật sự.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Người Việt mình sống phần lớn ở vùng thấp, nên lần đầu lên một đỉnh núi cao ở nước ngoài, nhiều người bất ngờ với cảm giác lạ của cơ thể. Tập này mình nói say độ cao là gì, nhận ra nó thế nào, và những nguyên tắc mà người leo núi giữ như luật.
Vì sao lên cao thì cơ thể khó chịu?
Không khí ở trên núi cao vẫn có tỉ lệ ô xy như ở dưới đồng bằng, nhưng áp suất thấp hơn nên mỗi lít không khí chứa ít phân tử ô xy hơn. Cùng một nhịp thở, phổi nhận được ít hơn, máu chở đi ít hơn.
Cơ thể phản ứng bằng cách thở nhanh hơn, tim đập nhanh hơn. Nếu bạn ở lại độ cao đó đủ lâu, cơ thể còn điều chỉnh sâu hơn trong nhiều ngày. Quá trình đó gọi là thích nghi độ cao. Nó cần thời gian, và không ai rút ngắn được nó bằng ý chí.
Say độ cao xuất hiện khi tốc độ bạn lên cao vượt quá tốc độ cơ thể thích nghi. Các tài liệu y học leo núi thường nói nó bắt đầu gặp nhiều từ khoảng hai nghìn rưỡi mét trở lên, dù có người nhạy cảm thấy khó chịu ở độ cao thấp hơn.
Điều đáng nhớ là thể lực tốt không bảo đảm bạn không bị say. Có vận động viên khoẻ mạnh vẫn bị, trong khi người bình thường lại ổn. Mỗi cơ thể một khác, và cùng một người cũng có thể lần này ổn, lần sau lại bị.
Dấu hiệu nhẹ và dấu hiệu phải xuống ngay
Dạng nhẹ hay gặp nhất là đau đầu, thường kèm theo một trong những biểu hiện như buồn nôn, chán ăn, mệt bất thường, chóng mặt, khó ngủ. Nhiều người tưởng đó chỉ là do đi bộ mệt hoặc do thiếu ngủ trên xe, và cứ thế leo tiếp.
Dạng nặng có hai kiểu đáng sợ. Một là nước tích trong phổi, gọi là phù phổi độ cao: người bệnh khó thở cả khi nằm nghỉ, ho, có thể ho ra đờm có bọt, môi tím, mệt đến mức không đi nổi. Hai là phù não độ cao: đi đứng loạng choạng như người say rượu, lú lẫn, nói lạc, buồn ngủ li bì.
Một phép thử đơn giản mà người dẫn đoàn hay dùng là bảo người đó đi theo một đường thẳng, gót chân trước chạm mũi chân sau. Người không đi nổi đường thẳng ở độ cao là dấu hiệu rất đáng lo.
Gặp dạng nặng, việc đầu tiên là đưa người bệnh xuống thấp ngay, kể cả ban đêm nếu đi được an toàn, đồng thời liên lạc cứu hộ và tìm hỗ trợ y tế. Không chờ đến sáng xem có đỡ không.
Nguyên tắc lên chậm và leo cao ngủ thấp
Cách phòng tốt nhất là lên từ từ. Nhiều hướng dẫn leo núi khuyên khi đã ở trên khoảng ba nghìn mét, mỗi ngày không nên nâng độ cao chỗ ngủ lên quá nhiều so với đêm trước, và cứ vài ngày lại có một ngày nghỉ để cơ thể theo kịp. Con số cụ thể bạn nên hỏi người dẫn đoàn và bác sĩ cho hành trình của mình.
Câu leo cao ngủ thấp có nghĩa là ban ngày bạn có thể đi lên một điểm cao hơn rồi quay xuống ngủ ở chỗ thấp hơn. Việc tiếp xúc với độ cao trong vài giờ giúp cơ thể làm quen, còn ngủ ở thấp giúp nó hồi phục.
Uống đủ nước, ăn đủ, không uống rượu bia ở độ cao, và tránh gắng sức quá mức trong những ngày đầu. Những việc này không thay được việc lên chậm, nhưng giúp bạn khỏi nhầm lẫn giữa say độ cao với mất nước hay kiệt sức.
Có những loại thuốc được bác sĩ dùng để phòng hoặc hỗ trợ khi leo núi cao. Đó là chuyện bạn phải hỏi bác sĩ trước chuyến đi, không tự mua dùng theo lời truyền miệng.
Luật vàng: đừng bao giờ lên tiếp khi đang có triệu chứng
Người leo núi có một luật đơn giản mà rất khó giữ. Nếu đang có triệu chứng say độ cao, đừng lên cao thêm. Nếu triệu chứng không đỡ khi nghỉ tại chỗ, hãy xuống. Nếu triệu chứng nặng, xuống ngay.
Khó giữ vì ai cũng muốn tới đích. Đã tốn công tập luyện, đã xin nghỉ phép, đã đi cả nghìn cây số. Đỉnh núi chỉ còn cách vài trăm mét. Chính lúc đó người ta hay giấu triệu chứng với cả đoàn, với cả bản thân.
Trưởng đoàn có kinh nghiệm luôn hỏi từng người mỗi sáng mỗi tối, và quan trọng hơn là quan sát. Ai ăn ít bất thường, ai đi chậm lại, ai im lặng hơn mọi ngày. Bạn đồng hành của bạn thường nhận ra trước bạn.
Ngọn núi vẫn ở đó vào năm sau. Bạn chỉ cần là người còn khoẻ để quay lại.
Người Việt đi núi cao trong nước có cần lo không?
Các đỉnh núi trong nước, kể cả Fansipan cao hơn ba nghìn mét một chút, không thuộc vùng mà say độ cao nặng thường xảy ra. Tuy vậy, vẫn có người thấy đau đầu, mệt, khó ngủ khi lên đến những độ cao này nhanh, nhất là khi đi cáp treo lên thẳng mà không có thời gian thích nghi.
Ở các đỉnh trong nước, nguy hiểm lớn hơn thường đến từ thời tiết lạnh, mưa, sương mù và địa hình trơn trượt. Nhưng hiểu về say độ cao từ bây giờ giúp bạn có thói quen lắng nghe cơ thể.
Nếu bạn định đi các vùng núi cao ở nước ngoài, nơi đường đi bộ có thể lên bốn, năm nghìn mét, hãy đi theo đơn vị được cấp phép ở nước sở tại, có lịch trình thích nghi rõ ràng, và đi khám sức khoẻ trước. Người có bệnh tim, phổi, huyết áp càng phải hỏi bác sĩ kỹ.
Lời dặn cuối của mình rất ngắn: trên núi cao, cơ thể bạn nói thật hơn ý chí của bạn. Hãy nghe nó.
Câu hỏi thường gặp
Say độ cao có giống say xe không?
Không. Say xe là do rối loạn giữa mắt và tai trong khi di chuyển, còn say độ cao là do thiếu ô xy ở nơi không khí loãng. Hai thứ có thể cùng gây buồn nôn nên dễ nhầm. Ở độ cao, đau đầu kèm mệt mỏi nên được coi là dấu hiệu say độ cao cho tới khi biết chắc là không phải.
Uống nhiều nước có chữa được say độ cao không?
Uống đủ nước giúp tránh mất nước, vốn có triệu chứng giống say độ cao, nhưng không chữa được say độ cao. Uống quá nhiều cũng không tốt. Cách xử lý chính vẫn là dừng lên cao và xuống thấp khi cần.
Trẻ em có bị say độ cao không?
Có, và trẻ nhỏ khó nói rõ mình khó chịu thế nào. Cha mẹ cần để ý trẻ quấy khóc bất thường, bỏ ăn, ngủ li bì. Đưa trẻ lên vùng rất cao cần hỏi ý kiến bác sĩ nhi trước.
Người từng bị say độ cao thì có nên leo núi nữa không?
Vẫn có thể leo, nhưng cần lên chậm hơn và trao đổi với bác sĩ về tiền sử của mình. Người từng bị phù phổi hoặc phù não độ cao có nguy cơ tái phát cao hơn. Hãy báo rõ cho trưởng đoàn ngay từ đầu.
Bình ô xy có giúp leo núi cao an toàn hơn không?
Ở các đỉnh rất cao, nhiều đoàn dùng ô xy bổ sung để giảm rủi ro. Tuy vậy, ô xy là thiết bị cần được hướng dẫn sử dụng và có thể hết hoặc hỏng. Nó không thay được nguyên tắc lên chậm và quyết định quay đầu đúng lúc.
