Giữ bình tĩnh khi bị lạc hay gặp nạn có một cách làm cụ thể: dừng lại, ngồi xuống, thở chậm vài nhịp, rồi lần lượt nghĩ, quan sát và lên kế hoạch trước khi làm bất cứ điều gì. Nghe thì như lời khuyên suông, nhưng nhiều vụ tai nạn nơi hoang dã trở nên tồi tệ không phải vì thiếu đồ, mà vì những quyết định vội trong mười lăm phút đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Đây là tập cuối trong loạt kỹ năng sinh tồn, và mình để dành nó cho thứ quan trọng nhất mà không ai bán được cho bạn: cái đầu tỉnh táo. Mình sẽ nói về chuyện gì xảy ra trong người khi sợ, và cách đưa nó về lại tay mình.
Chuyện gì xảy ra trong cơ thể khi bạn hoảng sợ?
Khi nhận ra mình lạc, cơ thể phản ứng như gặp thú dữ. Tim đập nhanh, thở gấp, cơ bắp căng lên, máu dồn về tay chân để sẵn sàng chạy. Phản ứng ấy từng giúp tổ tiên loài người thoát hiểm trong vài giây.
Vấn đề là lạc đường không phải chuyện vài giây. Cái thôi thúc chạy đi tìm đường ngay lập tức chính là thứ đưa người ta xa hơn khỏi lối mòn, khỏi nguồn nước, khỏi chỗ đội cứu hộ sẽ tìm.
Khi sợ, tầm nhìn cũng hẹp lại, đầu óc chỉ thấy một hướng duy nhất. Người ta bỏ quên ba lô khi chạy, quên mất mình có còi, có điện thoại, có bản đồ trong túi.
Biết trước những phản ứng này giúp bạn nhận ra chúng khi chúng tới. Nhận ra được là bước đầu để không để chúng cầm lái.
Bốn bước: dừng lại, nghĩ, quan sát, lên kế hoạch
Bước đầu tiên là dừng lại thật sự. Ngồi xuống, đặt ba lô xuống, uống một ngụm nước. Hành động ngồi xuống có tác dụng với cơ thể: nó báo rằng không có gì cần chạy ngay lúc này.
Bước thứ hai là nghĩ. Lần lại trong đầu: lần cuối mình chắc chắn biết mình ở đâu là lúc nào, ở chỗ nào. Đã đi bao lâu từ đó, theo hướng nào. Mình có gì trong ba lô. Ai biết mình đang ở đây.
Bước thứ ba là quan sát. Nhìn quanh xem có lối mòn, dấu chân, dòng suối, tiếng xe hay tiếng người không. Trời còn sáng bao lâu. Thời tiết đang đổi thế nào. Cơ thể mình và bạn đồng hành có ai bị thương không.
Bước thứ tư là lên kế hoạch, và kế hoạch thường đơn giản hơn bạn nghĩ: gọi cứu hộ nếu có sóng, ở yên ra tín hiệu, hay quay lại đúng đường cũ nếu chắc chắn. Có kế hoạch rồi mới đứng dậy.
Thở chậm và những việc nhỏ giữ đầu óc tỉnh
Một cách đơn giản để dịu lại là thở theo nhịp. Hít vào qua mũi trong khoảng bốn nhịp đếm, giữ bốn nhịp, thở ra chậm bốn nhịp, nghỉ bốn nhịp, lặp lại vài lần. Hơi thở chậm kéo nhịp tim chậm lại theo.
Nói thành tiếng cũng giúp. Tự nói với mình những việc đang làm, như bây giờ mình uống nước, bây giờ mình lấy còi ra. Lời nói biến mớ lo lắng thành từng bước cụ thể.
Giao cho tay mình những việc có ích: gom lá làm lớp lót, xếp ký hiệu tín hiệu, kiểm tra đồ trong ba lô. Có việc để làm thì đầu óc bớt quay vòng với những kịch bản tồi tệ nhất.
Giữ nhịp sinh hoạt như ăn uống đúng bữa, ngủ khi trời tối. Đoàn Shackleton năm xưa sống sót qua gần hai năm một phần nhờ giữ được thói quen hằng ngày, và điều đó cũng đúng với một đêm kẹt trong rừng.
Khi đi theo nhóm: giữ tinh thần cho cả đoàn
Trong nhóm, hoảng loạn lây rất nhanh. Một người khóc hay đòi chạy có thể kéo cả nhóm vào quyết định vội. Vì vậy nhóm cần một người nói giọng bình thản, đưa ra từng việc rõ ràng, kể cả khi người đó cũng đang sợ.
Đừng tách nhóm để đi tìm đường theo nhiều hướng. Nhóm tách ra là có thêm người lạc, và đội cứu hộ phải tìm nhiều nơi cùng lúc. Nếu thật sự phải cử người đi báo tin, hãy đi ít nhất hai người và thống nhất rõ kế hoạch.
Chia việc cho mọi người, kể cả người đang hoảng nhất. Một việc nhỏ cụ thể giúp họ có cảm giác kiểm soát lại được. Chăm sóc người yếu, người bị thương, giữ họ ấm và khô.
Tránh đổ lỗi lúc này. Ai dẫn sai đường, ai quên mang đèn, chuyện đó để khi về nhà rồi nói. Ở giữa rừng, cãi nhau tốn sức và làm cả nhóm nghĩ kém đi.
Dạy trẻ em và chuẩn bị tinh thần từ trước
Trẻ bị lạc thường trốn đi vì sợ bị mắng, hoặc sợ người lạ, kể cả người đi tìm mình. Hãy dặn con từ trước rằng nếu lạc, con ôm lấy một gốc cây, đứng yên, thổi còi, và người lớn mặc áo cứu hộ là người đến giúp, không ai mắng con cả.
Với người lớn, chuẩn bị tinh thần cũng là một phần của chuẩn bị chuyến đi. Trước khi đi, tự hỏi nếu lạc ở đoạn này mình sẽ làm gì. Hình dung trước giúp phản ứng thật bớt hỗn loạn.
Học một khoá kỹ năng có thực hành cũng rèn được tâm lý. Đã từng dựng bạt trong mưa, đã từng ngồi trong rừng tối có huấn luyện viên bên cạnh, thì lần gặp thật bạn sẽ không bị cái lạ làm cho tê liệt.
Và hãy nhớ, bình tĩnh không có nghĩa là không sợ. Người đi rừng giỏi nhất cũng sợ. Họ chỉ không để nỗi sợ chọn thay mình con đường tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Bị lạc có nên cố đi tìm đường ra không?
Thường là không, trừ khi bạn chắc chắn biết đường quay lại hoặc chỗ đang đứng không an toàn. Ở yên gần chỗ trống, gọi cứu hộ và ra tín hiệu giúp bạn dễ được tìm thấy hơn.
Làm sao biết mình đang hoảng loạn?
Dấu hiệu là thở gấp, tim đập mạnh, muốn chạy ngay theo một hướng, khó nghĩ được nhiều phương án. Khi thấy những dấu hiệu đó, hãy ngồi xuống và thở chậm trước khi làm gì khác.
Nói chuyện một mình có giúp được gì không?
Có. Nói thành tiếng từng việc mình đang làm giúp sắp xếp suy nghĩ và giảm lo lắng. Nhiều người sống sót kể rằng họ tự trò chuyện để giữ đầu óc tỉnh táo.
Nên dạy trẻ gì nếu bị lạc trong rừng?
Dạy con đứng yên một chỗ, ôm một gốc cây, thổi còi và trả lời khi nghe gọi tên. Nói trước với con rằng không ai mắng con khi con bị lạc, để con không trốn người đi tìm.
Sau khi được cứu có cần gặp bác sĩ không?
Nên đi khám, kể cả khi thấy mình ổn, vì mất nước, hạ thân nhiệt hay vết thương nhỏ có thể bị bỏ qua. Nếu sau đó hay gặp ác mộng hay sợ hãi kéo dài, có thể tìm tới chuyên gia tâm lý để được giúp.
