Cách làm sạch nước chắc chắn và dễ nhất nơi hoang dã là đun sôi sùng sục khoảng một phút, lên núi cao thì đun lâu hơn. Lọc và viên khử trùng là những cách tiện mang theo, nhưng mỗi cách có giới hạn riêng, và nước đục luôn nên được để lắng, lọc thô trước khi xử lý.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Nước suối trong veo trên núi trông sạch tới mức nhiều người vốc lên uống ngay. Tập này nói vì sao trong veo không có nghĩa là sạch, và cách để bạn vẫn có nước uống mà không mang theo một trận tiêu chảy giữa rừng.
Vì sao nước suối trong vẫn có thể làm bạn ốm?
Thứ làm bạn ốm thường không nhìn thấy được: vi khuẩn, ký sinh trùng đơn bào, vi rút. Chúng vào nước từ phân của người và động vật sống ở thượng nguồn, từ xác con vật chết trong khe, hay từ nước thải của bản làng phía trên.
Ở Việt Nam, nhiều con suối trên núi chảy qua nương rẫy, bãi chăn thả gia súc hoặc gần nơi có người ở trước khi tới chỗ bạn đứng. Bạn không nhìn thấy những thứ đó, nhưng dòng nước thì mang theo.
Ốm vì nước bẩn ở nhà thì chỉ là vài ngày khó chịu. Ở giữa rừng, tiêu chảy và nôn làm mất nước rất nhanh, yếu sức, đi chậm, và có thể biến một chuyến đi bình thường thành một ca cứu hộ.
Vì vậy nguyên tắc đơn giản là coi mọi nguồn nước tự nhiên đều cần xử lý, trừ khi người địa phương có hiểu biết và đơn vị tổ chức xác nhận nguồn đó an toàn.
Chọn nguồn nước và lọc thô trước khi xử lý
Nếu được chọn, hãy lấy nước ở dòng chảy chứ không phải vũng đọng, lấy ở chỗ nước chảy qua đá, phía trên chỗ người và vật hay qua lại. Tránh nước có váng, có mùi lạ, đổi màu, hay gần nơi có dấu hiệu dùng hoá chất nông nghiệp.
Nước đục nên để lắng trong một thời gian cho cặn chìm xuống, rồi rót phần trong ở trên sang bình khác. Sau đó lọc qua một lớp vải sạch gấp nhiều lần, như khăn hoặc áo cotton.
Bước lọc thô này không làm nước sạch mầm bệnh. Nó chỉ bỏ bớt cặn bẩn để bước xử lý sau hiệu quả hơn. Cặn nhiều làm bình lọc nhanh tắc và làm viên khử trùng kém tác dụng.
Khi mưa, hứng nước mưa bằng bạt sạch là nguồn khá tốt, nhưng vẫn nên đun sôi nếu có thể, vì bạt và bình chứa không hẳn đã sạch.
Đun sôi: bao lâu là đủ?
Đun sôi diệt được hầu hết mầm bệnh gây ốm thường gặp trong nước. Điều quan trọng là phải sôi sùng sục, tức là bọt lớn nổi liên tục khắp mặt nồi, chứ không phải chỉ lăn tăn ở đáy.
Khi đã sôi sùng sục, giữ khoảng một phút là đủ ở vùng thấp. Lên núi cao, nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn, nên các hướng dẫn y tế thường khuyên giữ sôi lâu hơn, khoảng ba phút.
Đun sôi không loại được hoá chất, kim loại hay thuốc bảo vệ thực vật. Nếu nghi nguồn nước bị nhiễm hoá chất, hãy tìm nguồn khác thay vì đun.
Mặt hạn chế của đun sôi là tốn nhiên liệu và thời gian, và nơi cấm đốt lửa thì phải dùng bếp dã ngoại có kiểm soát. Để nguội trong bình kín rồi mới uống, đừng để mở nắp cho côn trùng rơi vào.
Bình lọc và viên khử trùng dùng ra sao?
Bình lọc dã ngoại dùng màng lọc có lỗ rất nhỏ để giữ lại vi khuẩn và ký sinh trùng. Chúng nhẹ, uống ngay được, rất hợp đi bộ đường dài. Nhưng nhiều loại không giữ được vi rút, vì vi rút quá nhỏ. Hãy đọc kỹ hướng dẫn của sản phẩm để biết nó lọc được gì.
Màng lọc có thể tắc, nứt hoặc hỏng khi bị đông đá. Một màng hỏng trông vẫn bình thường mà nước đi qua thì không còn sạch. Vì vậy cần bảo quản và thay đúng hạn theo hướng dẫn.
Viên khử trùng nước dùng hoá chất để diệt mầm bệnh. Chúng siêu nhẹ, rẻ, rất hợp làm đồ dự phòng. Điều hay bị làm sai là không chờ đủ thời gian. Mỗi loại cần một khoảng chờ nhất định ghi trên bao bì, nước lạnh và đục thì cần lâu hơn.
Người đi rừng có kinh nghiệm thường kết hợp: lọc thô, rồi dùng bình lọc, và mang viên khử trùng làm dự phòng. Không có cách nào hoàn hảo, nên mang hai cách là an toàn hơn.
Những loại nước không được uống, dù khát đến đâu
Nước biển không được uống. Lượng muối trong nước biển cao hơn mức thận có thể đào thải, uống vào cơ thể còn mất nước nhiều hơn. Đây là sai lầm chết người đã được ghi nhận trong nhiều vụ đắm tàu.
Nước tiểu cũng không nên uống. Nó chứa chất thải cơ thể đang cần thải ra, và khi đã mất nước thì nước tiểu càng đặc. Những lời khuyên trên mạng về chuyện này thường sai.
Nước ở vùng mỏ, gần khu công nghiệp, hay có màu và mùi lạ thì không xử lý được bằng cách đun hay lọc thông thường. Hãy tìm nguồn khác.
Cách tốt nhất vẫn là mang đủ nước ngay từ đầu, hỏi đơn vị tổ chức về các điểm lấy nước dọc đường, và tính dư cho trường hợp chuyến đi kéo dài. Khát giữa rừng là chuyện có thể phòng từ lúc xếp ba lô.
Câu hỏi thường gặp
Nước suối đầu nguồn trên núi cao có sạch không?
Thường ít bẩn hơn nước ở hạ lưu, nhưng vẫn có thể có mầm bệnh từ động vật hoang dã hay gia súc. An toàn nhất vẫn là xử lý trước khi uống.
Đun nước bằng ống tre có được không?
Có thể đun nước trong ống tre tươi trên lửa, đây là cách người vùng núi vẫn làm. Nhưng bạn cần biết cách và cần lửa, nên đây là kỹ năng bổ sung, không thay cho việc mang nồi nhỏ hay bếp dã ngoại.
Dùng bình lọc rồi có cần đun nữa không?
Tuỳ loại bình và nguồn nước. Nếu bình không lọc được vi rút và nguồn nước gần khu dân cư, nên thêm bước đun sôi hoặc khử trùng. Đọc kỹ hướng dẫn của bình để biết giới hạn của nó.
Một ngày đi rừng cần uống bao nhiêu nước?
Tuỳ thời tiết, độ dốc và cơ thể mỗi người, trời nóng và leo dốc nhiều thì cần nhiều hơn hẳn. Hãy uống từng ngụm đều đặn, để ý màu nước tiểu, và hỏi đơn vị tổ chức để tính lượng mang theo.
Lỡ uống nước bẩn bị tiêu chảy thì làm gì?
Uống bù nước từ từ bằng nước sạch, có thể dùng gói bù nước và điện giải nếu mang theo, và nghỉ ngơi. Nếu tiêu chảy nặng, sốt cao, có máu hoặc không uống được, cần báo cứu hộ và đưa tới cơ sở y tế sớm.
