Quy tắc ba trong sinh tồn nói rằng con người chịu được khoảng ba phút không có không khí, ba giờ trong thời tiết khắc nghiệt nếu không có chỗ trú, ba ngày không có nước và ba tuần không có đồ ăn. Nó không phải con số chính xác cho từng người, mà là cái thước giúp bạn biết việc gì phải làm trước khi gặp nạn.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Tập này mở đầu loạt bài về kỹ năng sinh tồn, và mình muốn bắt đầu bằng cái đầu chứ không bằng con dao. Người bị kẹt ngoài trời thường làm sai thứ tự hơn là thiếu kỹ năng, và quy tắc ba là cách đơn giản nhất để sắp lại thứ tự đó.
Ba phút: thở được và thoát khỏi nguy hiểm trước mắt
Mốc đầu tiên là không khí. Bị đuối nước, bị kẹt trong khói, bị vùi trong tuyết lở, bị dị vật chặn đường thở, đều tính bằng phút. Trong những phút đó, không có việc gì quan trọng hơn việc giúp người đó thở lại được.
Mốc này còn được hiểu rộng ra là nguy hiểm tức thì: chảy máu nhiều, đứng ở chỗ đá đang lở, đứng trong lòng suối khi nước đang lên. Việc đầu tiên luôn là rời khỏi chỗ nguy hiểm và cầm máu, trước khi nghĩ tới bất cứ thứ gì khác.
Sai lầm hay gặp là người ta lo cứu đồ đạc trước. Ba lô trôi theo dòng nước thì để nó trôi. Điện thoại rơi xuống vực thì thôi. Tính mạng không có bản sao.
Đây cũng là lý do mọi khoá kỹ năng nghiêm túc đều dạy sơ cứu cơ bản. Ba phút không đủ để chờ đội cứu hộ, nên người ở ngay bên cạnh là người quyết định.
Ba giờ: vì sao giữ ấm quan trọng hơn bạn nghĩ?
Mốc thứ hai làm nhiều người ngạc nhiên nhất. Trong thời tiết khắc nghiệt, mất nhiệt có thể đe doạ tính mạng chỉ trong vài giờ. Đó là hạ thân nhiệt, khi nhiệt độ bên trong cơ thể tụt xuống thấp đến mức tim và não hoạt động sai.
Ở Việt Nam, người ta hay nghĩ hạ thân nhiệt chỉ có ở xứ tuyết. Thật ra trên các đỉnh núi phía bắc vào mùa đông, hay bất cứ đâu khi bạn bị ướt sũng giữa gió lạnh ban đêm, nguy cơ là có thật. Quần áo ướt làm mất nhiệt nhanh hơn nhiều so với quần áo khô.
Vậy nên khi bị kẹt, việc thứ hai sau an toàn trước mắt là giữ ấm và khô: tìm hoặc dựng chỗ che mưa gió, lót cách mặt đất, thay đồ ướt nếu có đồ khô. Nhiều người bỏ qua bước này để đi tìm nước hay tìm đường, và đó là sai lầm.
Ngược lại, ở nơi nắng nóng, chỗ trú là bóng râm. Say nắng và kiệt sức vì nóng cũng tính bằng giờ. Chỗ trú bảo vệ bạn khỏi cả lạnh lẫn nóng.
Ba ngày không nước và ba tuần không ăn
Mốc thứ ba là nước. Thiếu nước, cơ thể suy giảm rất nhanh, đầu óc mụ đi trước cả khi chân yếu. Trong thời tiết nóng và vận động nhiều, thời gian chịu đựng còn ngắn hơn nhiều so với ba ngày.
Mốc cuối cùng là đồ ăn, và đây là chỗ phim ảnh làm sai lệch nhiều nhất. Người bị kẹt nơi hoang dã thường lo đói đầu tiên, rồi đi hái quả lạ, đào củ lạ, hái nấm. Đó là con đường ngộ độc nhanh nhất.
Một người khoẻ mạnh có thể nhịn ăn nhiều ngày mà vẫn sống, dù mệt và yếu. Nhưng ăn nhầm một cây độc thì có thể nguy hiểm ngay. Vì vậy mình không bao giờ khuyên bạn ăn cây hay nấm không biết chắc chắn.
Điều thực tế hơn là luôn mang theo một ít đồ ăn dự phòng gọn nhẹ trong ba lô, kể cả khi chỉ định đi trong ngày. Một nắm lạc, vài thanh lương khô, đủ để bạn không phải đánh liều.
Những chỗ quy tắc ba hay bị hiểu sai
Con số ba chỉ là để dễ nhớ. Một người già, trẻ nhỏ, người đang ốm hay người bị thương sẽ chịu đựng kém hơn nhiều. Ngược lại, có người sống sót lâu hơn mức đó. Đừng dùng nó để tính xem mình còn bao nhiêu thời gian.
Quy tắc cũng không có nghĩa là làm xong việc này mới được làm việc kia. Nếu bạn đang ở trong một hang khô ráo cạnh suối, chỗ trú và nước đã có cùng lúc. Thứ tự chỉ để giúp bạn khi phải chọn.
Có người thêm vào đầu danh sách một mốc nữa: ba giây để quyết định, hay ba giây hoảng loạn có thể khiến mình làm sai. Mình thấy ý đó đúng, vì trước mọi kỹ năng là giữ được bình tĩnh để nghĩ.
Và có người thêm vào cuối một mốc khác: ba tháng không có hy vọng hay không có bạn đồng hành thì tinh thần suy sụp. Nghe thì xa, nhưng nó nhắc rằng ý chí cũng là một nguồn sống.
Áp dụng quy tắc ba trước chuyến đi chứ không chỉ khi gặp nạn
Cách dùng quy tắc ba hay nhất là dùng nó khi xếp ba lô. Đi từng mốc một: mình có gì để xử lý nguy hiểm tức thì, như túi sơ cứu và còi. Mình có gì để giữ ấm khô, như áo mưa, áo khoác, tấm bạt nhẹ. Mình có đủ nước và cách làm sạch nước không. Cuối cùng mới tới đồ ăn.
Rất nhiều người xếp ngược: mang thật nhiều đồ ăn ngon, ít áo ấm, không có áo mưa. Lên núi gặp mưa đêm, họ có bánh mà vẫn run cầm cập.
Quan trọng nhất, quy tắc ba không thay thế cho việc đi cùng đơn vị tổ chức được cấp phép và báo lộ trình cho người ở nhà. Kỹ năng sinh tồn là lưới an toàn cuối cùng, không phải lý do để đi liều.
Bạn thử lấy ba lô đi chơi gần nhất ra, kiểm lại theo bốn mốc này. Có khi bạn sẽ thấy mình đang mang thừa đồ ăn và thiếu đúng thứ giữ mạng.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc ba có đúng cho mọi người không?
Không hoàn toàn. Đây là con số làm tròn để dễ nhớ thứ tự ưu tiên, còn thời gian chịu đựng thật của mỗi người khác nhau tuỳ tuổi, sức khoẻ, thời tiết và mức vận động.
Ở Việt Nam có cần lo hạ thân nhiệt không?
Có. Trên núi cao miền Bắc mùa đông, hoặc khi bị ướt trong mưa gió ban đêm ở bất cứ vùng núi nào, nhiệt độ cơ thể có thể tụt nguy hiểm. Áo mưa và một lớp áo khô là đồ không nên thiếu.
Bị lạc có nên đi tìm đồ ăn ngay không?
Không nên. Đồ ăn là ưu tiên sau cùng, và hái cây quả lạ rất dễ ngộ độc. Hãy lo an toàn, giữ ấm, nước và tìm cách báo tin trước.
Uống nước suối được không khi bị kẹt?
Nước suối có thể chứa vi khuẩn và ký sinh trùng nên cần làm sạch trước khi uống, cách đơn giản nhất là đun sôi. Nếu không còn cách nào khác, cân nhắc giữa nguy cơ mất nước và nguy cơ nhiễm bệnh, và tìm cách được cứu sớm.
Học kỹ năng sinh tồn ở đâu cho đúng?
Nên học qua các khoá có huấn luyện viên được đào tạo và có thực hành ngoài trời, do đơn vị có giấy phép tổ chức. Đọc và nghe giúp hiểu nguyên lý, nhưng kỹ năng phải tập bằng tay mới dùng được khi cần.
