Người mới muốn lặn biển bằng bình dưỡng khí nên bắt đầu bằng một khoá học có huấn luyện viên được cấp phép, tập trong bể bơi cho thạo rồi mới xuống vùng biển nông, nước lặng. Thứ cần học đầu tiên không phải là xuống sâu, mà là thở đều, cân bằng tai và nổi lên thật chậm.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Mình biết nhiều bạn đi Nha Trang hay Côn Đảo về, xem ảnh người ta lặn giữa rạn san hô là mê ngay. Tập này mình kể buổi đầu tiên dưới nước thật sự diễn ra thế nào, cái gì làm người mới hoảng, và vì sao lặn biển là môn nhìn thì nhẹ nhàng nhưng phạm lỗi thì rất đắt.
Lặn bình dưỡng khí khác lặn ngắm san hô bằng ống thở ở chỗ nào?
Lặn bằng ống thở là nổi trên mặt nước, úp mặt xuống nhìn, hơi thở vẫn lấy từ không khí ngay trên đầu. Bạn mệt thì ngẩng lên là xong.
Lặn bình dưỡng khí thì khác hẳn về bản chất. Bạn mang theo một bình khí nén trên lưng, thở qua một bộ van ngậm ở miệng, và xuống hẳn dưới nước vài mét tới vài chục mét. Lúc đó trên đầu bạn là cả một cột nước, và bạn không thể ngẩng lên lấy hơi được nữa.
Cột nước đó đè lên người. Cứ xuống thêm khoảng mười mét nước biển thì áp suất tăng thêm chừng một lần áp suất khí quyển. Tai, xoang, phổi, và cả lượng khí bạn hít vào đều chịu ảnh hưởng của áp suất này.
Vì vậy người ta không gọi lặn bình dưỡng khí là trò chơi biển. Nó là một kỹ năng phải học có bài bản, có kiểm tra, giống như học lái xe chứ không giống như đi tắm biển.
Vì sao phải học với huấn luyện viên được cấp phép?
Câu hỏi này nghe hiển nhiên mà vẫn có người bỏ qua. Ở các bãi biển du lịch, đôi khi có lời mời kiểu lặn thử luôn, không cần học. Thật ra các chương trình lặn thử đàng hoàng vẫn có huấn luyện viên kèm sát từng người, giữ ở độ sâu rất nông, và giảng an toàn trước khi xuống.
Một đơn vị lặn được cấp phép thường có mấy dấu hiệu dễ thấy. Huấn luyện viên có chứng chỉ hướng dẫn còn hiệu lực và sẵn lòng cho bạn xem. Thiết bị được kiểm định, bình khí có hạn kiểm tra. Trên tàu có bình dưỡng khí cấp cứu và bộ sơ cứu. Trước khi xuống luôn có buổi phổ biến điểm lặn, dòng chảy, độ sâu tối đa.
Họ cũng sẽ hỏi bạn về sức khoẻ. Người có bệnh tim, hen suyễn, động kinh, mới phẫu thuật tai hoặc đang mang thai thường được khuyên hỏi bác sĩ trước khi lặn.
Một khoá học cơ bản thường gồm ba phần: học lý thuyết, tập trong bể bơi hoặc vùng nước lặng như bể bơi, rồi mới tới vài buổi lặn ngoài biển có huấn luyện viên đi cùng. Xong khoá, bạn được phép lặn ở độ sâu giới hạn, luôn đi theo cặp.
Buổi đầu trong bể bơi bạn sẽ tập những gì?
Buổi đầu thường diễn ra ở chỗ nước chỉ ngang ngực. Bạn mặc đồ, đeo bình, ngồi quỳ xuống đáy bể và lần đầu tiên thở dưới nước.
Rồi bạn tập những việc nhỏ nhưng sống còn. Tháo van thở ra khỏi miệng rồi tìm lại và gắn vào. Để nước vào kính lặn rồi thổi nước ra bằng mũi. Dùng hệ thống ký hiệu bằng tay để nói với bạn lặn rằng mình ổn, mình có vấn đề, mình sắp hết khí, đi lên.
Bài tập quan trọng tiếp theo là giữ nổi trung tính, tức là không chìm xuống đáy cũng không bồng lên mặt nước. Bạn điều chỉnh bằng áo nổi có thể bơm xả khí, và tinh tế hơn là bằng chính hơi thở.
Người mới hay vật lộn với chuyện này nhất. Họ quẫy chân liên tục, bơm khí quá tay, rồi bồng lên. Huấn luyện viên giỏi sẽ nói một câu rất đơn giản: chậm lại, thở ra, chờ vài giây.
Luật vàng: không bao giờ nín thở khi lặn bình dưỡng khí
Nếu chỉ được nhớ một điều từ tập này, mình mong bạn nhớ điều này. Khi lặn bằng bình dưỡng khí, bạn hít vào khí ở đúng áp suất của độ sâu đó. Nếu bạn nín thở rồi nổi lên, áp suất bên ngoài giảm dần, khí trong phổi nở ra mà không có đường thoát.
Phổi không co giãn được như quả bóng bay. Khí nở ra quá mức có thể làm rách mô phổi, và trong trường hợp xấu khí lọt vào mạch máu, gây tổn thương rất nặng. Điều đáng sợ là chuyện này có thể xảy ra ngay cả ở vùng nước chỉ vài mét, vì sự thay đổi áp suất mạnh nhất nằm ở gần mặt nước.
Thế nên mọi khoá học đều dạy thở liên tục, chậm và đều, như người đang ngồi thiền. Lúc phải nổi lên khẩn cấp vì hết khí, người ta dạy vừa đi lên vừa thở ra một tiếng ngân dài, để phổi luôn có đường xả.
Còn tốc độ nổi lên thì phải chậm, chậm hơn cả những bong bóng khí nhỏ nhất bạn thở ra. Đó là lý do người lặn hay dừng lại vài phút ở độ sâu khoảng năm mét trước khi lên hẳn, gọi là điểm dừng an toàn.
Cân bằng tai và những sai lầm hay gặp ở buổi đầu
Xuống được chừng một hai mét, bạn sẽ thấy tai căng tức như lúc máy bay hạ cánh. Đó là áp suất nước đẩy màng nhĩ vào trong. Cách xử lý là cân bằng tai: bịt mũi, ngậm miệng, rồi đẩy hơi nhẹ lên tai, hoặc nuốt nước bọt, lắc hàm.
Mẹo của người lặn lâu năm là cân bằng sớm và thường xuyên, cứ xuống một chút là làm một lần, đừng đợi tới khi đau. Cố xuống tiếp khi tai đang đau là cách nhanh nhất để thủng màng nhĩ.
Sai lầm thứ hai là quên nhìn đồng hồ áp suất khí. Người mới mải ngắm cá, tới lúc nhìn lại thì khí đã thấp. Thói quen tốt là cứ vài phút nhìn một lần và báo cho bạn lặn, và luôn lên mặt nước khi bình vẫn còn dư một phần dự trữ theo đúng quy định của khoá học.
Sai lầm thứ ba là chạm vào san hô hay vớ lấy đá cho khỏi trôi. San hô rất dễ gãy, nhiều loài có gai, nhím biển cũng hay nằm trong khe đá. Giữ nổi trung tính tốt chính là cách bảo vệ cả bạn lẫn rạn san hô.
Câu hỏi thường gặp
Không biết bơi có học lặn bình dưỡng khí được không?
Hầu hết khoá học cơ bản đòi hỏi bạn bơi được một quãng và nổi được trên mặt nước trong vài phút. Lý do là khi lên mặt nước, có lúc bạn phải tự giữ mình nổi chờ tàu tới. Nên học bơi cho chắc trước đã.
Lặn bình dưỡng khí ở Việt Nam mùa nào thì đẹp?
Mỗi vùng biển có mùa nước trong và biển lặng khác nhau, thường là mùa ít gió bão của vùng đó. Cách chắc nhất là hỏi chính đơn vị lặn ở nơi bạn định tới, vì họ theo dõi thời tiết và dòng chảy từng tuần.
Bị cận thị có lặn được không?
Được, người cận có thể dùng kính lặn có tròng điều chỉnh hoặc đeo kính áp tròng mềm. Hãy nói trước với huấn luyện viên để họ chuẩn bị, và hỏi bác sĩ mắt nếu bạn mới phẫu thuật mắt.
Lặn xong bao lâu thì được đi máy bay?
Sau khi lặn, cơ thể còn giữ một lượng khí hoà tan cần thời gian thải ra, nên người ta khuyên chờ ít nhất khoảng mười hai tới hai mươi bốn giờ tuỳ số lần lặn. Khoá học sẽ dạy con số cụ thể, hãy theo đúng hướng dẫn đó.
Trẻ em có học lặn bình dưỡng khí được không?
Có những chương trình dành cho trẻ lớn, với độ sâu rất nông và giám sát chặt. Tuổi tối thiểu và điều kiện tuỳ từng chương trình, và phụ huynh nên hỏi kỹ đơn vị lặn cũng như bác sĩ của con trước khi cho học.
