Rãnh Mariana nằm ở phía tây Thái Bình Dương, và điểm sâu nhất của nó là vực Challenger, sâu gần mười một nghìn mét, nghĩa là đặt cả đỉnh núi cao nhất thế giới xuống đó thì đỉnh vẫn còn cách mặt nước hơn hai cây số. Người đầu tiên xuống tới đáy vực là Jacques Piccard và Don Walsh, trên tàu lặn Trieste, năm một nghìn chín trăm sáu mươi.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Hôm nay mình rời vùng biển nông có san hô để đi xuống nơi tối nhất, lạnh nhất và nặng nề nhất của Trái Đất. Nơi này đến giờ vẫn ít người tới hơn cả Mặt Trăng, và câu chuyện chuyến đi đầu tiên có những phút khiến người nghe phải nín thở.
Rãnh Mariana hình thành từ đâu?
Vỏ Trái Đất không liền một khối mà chia thành nhiều mảng lớn, trôi rất chậm trên lớp đá nóng bên dưới. Ở vùng tây Thái Bình Dương, mảng Thái Bình Dương già và nặng chúi xuống, chui vào bên dưới một mảng khác. Chỗ hai mảng gặp nhau bị kéo trũng xuống thành một rãnh dài và hẹp.
Rãnh Mariana có hình vòng cung, dài hàng nghìn cây số, nằm gần quần đảo Mariana. Điểm sâu nhất nằm ở phía nam của rãnh, gọi là vực Challenger, theo tên con tàu khảo sát của Anh từng đo đạc vùng này.
Con số độ sâu chính xác đã được đo đi đo lại nhiều lần bằng các phương pháp khác nhau và vẫn có chênh lệch nhỏ. Cách nói chắc chắn nhất là gần mười một nghìn mét.
Vùng hút chìm như thế cũng là vùng hay có động đất và núi lửa. Những đảo núi lửa của quần đảo Mariana chính là sản phẩm của cùng một quá trình tạo ra rãnh sâu.
Ở đáy vực Challenger, áp suất khủng khiếp đến mức nào?
Mình đã nói ở tập về lặn biển: cứ xuống khoảng mười mét nước thì áp suất tăng thêm chừng một lần áp suất khí quyển. Giờ bạn nhân lên gần mười một nghìn mét. Ở đáy vực, áp suất lớn hơn ở mặt biển hơn một nghìn lần.
Để dễ hình dung, hãy tưởng tượng trên mỗi móng tay của bạn có một chiếc ô tô đè lên, và cả cơ thể bị đè đều như vậy. Một cái hộp kim loại thường sẽ bị bóp méo ngay lập tức.
Ánh sáng mặt trời thì đã tắt hẳn từ vài trăm mét đầu. Ở đáy là bóng tối tuyệt đối, nước lạnh chỉ vài độ trên điểm đóng băng. Không cây cỏ nào sống được, nhưng sự sống vẫn có, như những sinh vật nhỏ bé thích nghi với áp suất và ăn những mẩu hữu cơ rơi từ trên xuống.
Vì những điều kiện đó, con người không thể tự lặn xuống. Muốn tới nơi, phải có một cỗ máy cực kỳ đặc biệt.
Tàu lặn Trieste: một chiếc phao khổng lồ chở một quả cầu thép
Trieste là loại tàu lặn sâu do nhà khoa học Thuỵ Sĩ Auguste Piccard, cha của Jacques Piccard, thiết kế. Ý tưởng của ông rất khéo, mượn nguyên lý của khinh khí cầu nhưng làm ngược lại.
Phần lớn của tàu là một thân phao chứa đầy xăng. Xăng nhẹ hơn nước và gần như không bị nén, nên nó giúp tàu nổi mà không bị bóp bẹp. Bên dưới treo một quả cầu thép dày, nhỏ vừa đủ cho hai người ngồi co ro, có ô kính nhỏ để nhìn ra.
Để lặn xuống, tàu mang theo những khối sắt dằn. Muốn nổi lên, người lái thả sắt dằn ra, tàu nhẹ đi và trôi dần lên mặt nước. Không có động cơ mạnh nào đẩy nó xuống sâu, chỉ có trọng lượng và sự kiên nhẫn.
Tàu được đóng ở châu Âu rồi về sau được Hải quân Mỹ mua lại để thử nghiệm lặn sâu. Mục tiêu lớn nhất của họ chính là đáy vực Challenger.
Ngày hai mươi ba tháng một năm một nghìn chín trăm sáu mươi
Sáng hôm đó, biển động khá mạnh. Jacques Piccard và Don Walsh, một sĩ quan hải quân Mỹ, chui vào quả cầu thép và bắt đầu chuyến đi xuống. Họ chìm dần trong bóng tối suốt gần năm giờ đồng hồ.
Khoảng giữa đường, một tiếng nổ lớn vang lên làm cả quả cầu rung chuyển. Hai người kiểm tra và phát hiện một ô kính ở lối vào bên ngoài bị nứt. Quả cầu chính vẫn kín. Họ quyết định đi tiếp, một quyết định cho thấy họ tin vào thiết kế và cũng cho thấy cái giá của nghề thám hiểm.
Cuối cùng tàu chạm đáy. Họ ở lại dưới đó khoảng hai mươi phút. Bùn mịn dưới đáy bị khuấy lên thành một đám mây đục, nên họ không chụp được ảnh rõ. Piccard kể rằng đã nhìn thấy một sinh vật giống cá dẹt, nhưng các nhà khoa học về sau còn tranh luận người ta đã thực sự thấy gì.
Rồi họ thả sắt dằn và nổi lên thêm hơn ba giờ nữa. Chuyến đi thành công, và suốt hơn năm mươi năm sau đó không ai xuống lại tới đáy vực có người lái.
Vì sao biển sâu vẫn là vùng ít được khám phá nhất?
Nghe có vẻ lạ, nhưng con người đã vẽ được bản đồ bề mặt Mặt Trăng và sao Hoả chi tiết hơn bản đồ đáy biển của chính hành tinh mình. Nước biển chặn sóng ánh sáng và sóng vô tuyến, nên không thể chụp từ vệ tinh như chụp mặt đất.
Muốn biết đáy biển trông thế nào, phải dùng sóng âm từ tàu đo đạc, hoặc gửi robot lặn và tàu lặn xuống. Mỗi chuyến lặn sâu tốn kém, nguy hiểm và chỉ nhìn được một vùng nhỏ.
Mỗi lần các nhà khoa học xuống sâu, họ lại tìm thấy những loài sinh vật chưa từng biết. Biển sâu còn giữ nhiều bí ẩn về cách sự sống tồn tại trong điều kiện khắc nghiệt nhất.
Câu chuyện Trieste nhắc mình rằng thám hiểm thật sự không phải để lập kỷ lục cho vui. Nó đòi hỏi nhiều năm thiết kế, thử nghiệm, và những người sẵn sàng đối mặt với rủi ro có tính toán.
Câu hỏi thường gặp
Rãnh Mariana có gần Việt Nam không?
Rãnh Mariana nằm ở tây Thái Bình Dương, phía đông Philippines, cách Việt Nam khá xa về phía đông. Biển Đông có những vùng sâu nhưng không sâu bằng rãnh Mariana.
Con người có thể lặn tự do xuống rãnh Mariana không?
Không thể. Ở độ sâu đó, áp suất sẽ nghiền nát cơ thể người. Chỉ những tàu lặn có vỏ chịu áp suất đặc biệt mới đưa được người xuống và đưa lên an toàn.
Vì sao tàu Trieste dùng xăng mà không dùng không khí để nổi?
Không khí bị nén rất mạnh ở độ sâu lớn nên mất khả năng nâng tàu, và thùng chứa không khí sẽ bị bóp bẹp. Xăng nhẹ hơn nước nhưng gần như không bị nén, nên giữ được sức nổi ở mọi độ sâu.
Ở đáy biển sâu có sinh vật nào sống không?
Có. Các chuyến khảo sát về sau ghi nhận những sinh vật nhỏ như các loài giáp xác và vi sinh vật sống ở đáy vực. Chúng thích nghi với áp suất cao, lạnh và tối hoàn toàn.
Ai đã thiết kế tàu lặn Trieste?
Tàu Trieste do nhà khoa học Thuỵ Sĩ Auguste Piccard thiết kế. Con trai ông, Jacques Piccard, là một trong hai người lái tàu xuống đáy vực Challenger năm một nghìn chín trăm sáu mươi.
