Ở nơi xa bệnh viện, việc của người sơ cứu là giữ cho người bị nạn không tệ thêm cho tới khi có cứu hộ và tới được cơ sở y tế, chứ không phải tự chữa lành vết thương. Thứ tự đúng gần như luôn là: giữ an toàn cho chính mình và hiện trường, gọi giúp, cầm máu nếu chảy nhiều, giữ ấm, rồi mới cố định chỗ đau và theo dõi.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Mình không phải bác sĩ, và tập này không thay cho một lớp sơ cứu có người hướng dẫn thực hành. Mình chỉ muốn bạn nắm được cái khung để không luống cuống trong những phút đầu, vì ở trong rừng hay trên núi, những phút đầu thường do chính người đi cùng quyết định.
Việc đầu tiên: dừng lại và nhìn quanh
Khi bạn đồng hành ngã, phản xạ tự nhiên là lao tới. Nhưng chỗ người ấy vừa ngã thường chính là chỗ nguy hiểm: mép dốc trơn, tảng đá lỏng, dòng suối chảy xiết. Nếu bạn cũng trượt theo, cả nhóm mất hai người thay vì một.
Hãy dừng vài giây, nhìn xem còn đá lăn không, nước có đang dâng không, mình có đứng vững không. Nếu người bị nạn đang ở chỗ có nguy cơ tức thời như giữa dòng nước, mới tính chuyện kéo ra. Còn lại, đừng di chuyển người bị ngã mạnh từ trên cao xuống khi chưa cần, vì có thể họ bị tổn thương cột sống.
Sau đó gọi tên người bị nạn, xem họ có trả lời không, có tỉnh không, có thở bình thường không. Ba câu hỏi đó cho bạn biết tình huống nặng hay nhẹ.
Trong nhóm, nên có một người đứng ra điều phối, những người khác làm theo. Mười người cùng hô hoán và cùng chạm vào người bị nạn là cách nhanh nhất để làm rối mọi thứ.
Khi nào phải gọi cứu hộ ngay?
Câu trả lời ngắn là khi có bất kỳ dấu hiệu nặng nào: bất tỉnh hoặc lơ mơ, khó thở, chảy máu không cầm được, nghi gãy xương lớn như đùi hay hông, ngã từ cao xuống, đau ngực, hoặc người bị nạn không thể tự đi tiếp. Ở Việt Nam, số cấp cứu là một một năm, số cứu nạn cứu hộ là một một bốn.
Đi theo đơn vị tổ chức thì báo ngay cho trưởng đoàn, vì họ có phương án liên lạc và biết điểm gần nhất để xe cứu thương tới được. Đi rừng xa thì nơi có sóng nhiều khi là đỉnh đồi hoặc khoảng trống, có khi phải cử hai người đi cùng nhau ra chỗ có sóng, không bao giờ để một người đi một mình.
Khi gọi, nói theo thứ tự: ở đâu, mấy người bị nạn, bị gì, tình trạng hiện tại, số điện thoại để gọi lại. Vị trí là thứ quan trọng nhất. Nếu điện thoại hiển thị được toạ độ, đọc chậm từng con số.
Đừng chờ tới lúc tình trạng xấu hẳn mới gọi. Từ lúc gọi tới lúc cứu hộ tới nơi xa có thể mất nhiều giờ, gọi sớm là đang mua thời gian.
Cầm máu và giữ ấm: hai việc cứu mạng nhiều nhất
Chảy máu nhiều là thứ phải xử lý trước tiên trong các vết thương. Cách cơ bản là ép trực tiếp lên vết thương bằng miếng gạc hoặc vải sạch, ép mạnh và giữ liên tục, đừng chốc chốc mở ra xem. Nếu máu thấm qua, đặt thêm lớp vải mới lên trên, không lột lớp cũ ra.
Với vết thương ở tay chân, nâng phần đó cao lên một chút cũng giúp. Các kỹ thuật mạnh hơn như garô có lúc cần, nhưng đó là thứ nên học thực hành ở lớp có người hướng dẫn, làm sai có thể gây hại thêm.
Việc thứ hai hay bị quên là giữ ấm. Người bị thương nằm yên trên nền đất ẩm mất nhiệt rất nhanh, kể cả ở vùng nhiệt đới khi trời mưa hay về đêm. Lót một lớp cách đất bên dưới, đắp áo khô bên trên, che mưa gió. Hạ thân nhiệt làm mọi chấn thương khác tệ đi.
Cho uống nước khi người bị nạn tỉnh táo và nuốt được. Không cho ăn uống gì nếu họ lơ mơ, nôn, hoặc có khả năng phải mổ.
Trẹo chân, nghi gãy xương thì cố định thế nào?
Trên đường mòn, trẹo cổ chân là chuyện hay gặp nhất. Hãy cho người ấy ngồi xuống, đừng cố đi tiếp cho bằng được. Nếu có thể, chườm lạnh bằng khăn nhúng nước suối, quấn băng thun vừa chặt để đỡ cổ chân, và kê cao chân.
Nếu chỗ đau biến dạng, sưng to rất nhanh, hoặc không chịu được chút lực nào, hãy nghĩ tới gãy xương. Khi đó việc của bạn là giữ chỗ đau đứng yên. Có thể dùng gậy đi bộ, cành cây thẳng, tấm lót ba lô làm nẹp, buộc cố định cả khớp phía trên và phía dưới chỗ đau.
Đừng cố kéo cho xương thẳng lại, đừng nắn, đừng xoa bóp. Những động tác đó dễ làm tổn thương mạch máu và dây thần kinh xung quanh.
Sau khi cố định, kiểm tra xem ngón tay hay ngón chân phía dưới còn ấm, còn hồng, còn cảm giác không. Nếu tê lạnh và tái đi, nới dây buộc ra một chút.
Túi sơ cứu nên có gì và những việc đừng làm
Một túi sơ cứu cho chuyến đi rừng không cần to. Nó nên có gạc vô trùng, băng cuộn, băng thun, băng dính y tế, kéo nhỏ, găng tay, một tấm chăn giữ nhiệt mỏng, dung dịch rửa vết thương. Thuốc men cá nhân thì mỗi người tự mang theo đúng loại bác sĩ đã dặn và báo cho trưởng đoàn biết.
Có vài việc dân gian hay làm mà bạn nên tránh. Đừng đắp lá, đắp thuốc lào hay tro bếp lên vết thương hở. Đừng rạch, đừng hút nọc khi bị rắn cắn, việc đúng là giữ người bị cắn nằm yên, bất động chỗ bị cắn và đưa đi viện ngay. Đừng cho người bị thương uống rượu cho ấm.
Đừng tự ý cho người khác uống thuốc của mình. Cùng một loại thuốc giảm đau, người này dùng được mà người kia có thể dị ứng hay có bệnh nền không hợp.
Cuối cùng, nếu bạn hay đi rừng, hãy dành một ngày học sơ cứu có thực hành. Đọc và nghe giúp bạn biết khung, còn tay quen việc thì chỉ có tập mới có.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự học sơ cứu qua mạng trước khi đi rừng không?
Đọc và xem trước là có ích để nắm thứ tự việc cần làm. Nhưng những kỹ năng như ép tim, cầm máu mạnh hay cố định xương cần có người hướng dẫn thực hành mới làm đúng, nên tốt nhất là tham gia một lớp có cấp giấy chứng nhận.
Bị ong đốt trong rừng thì làm gì?
Đưa người bị đốt ra xa tổ ong, lấy ngòi ra nếu còn, rửa sạch và chườm lạnh. Nếu bị đốt nhiều nốt, hoặc có dấu hiệu khó thở, sưng mặt, choáng váng thì gọi cấp cứu một một năm ngay và đưa tới cơ sở y tế gần nhất.
Người bị nạn đòi tự đi tiếp có nên để họ đi không?
Nếu chỉ trầy xước nhẹ và họ đi vững thì được, nhưng nên có người đi kèm và đi chậm. Với chấn thương ở đầu, ngực, lưng, hoặc chân không chịu lực được, đừng để họ cố đi, vì có thể làm chấn thương nặng hơn.
Chăn giữ nhiệt mặt bạc dùng thế nào?
Quấn sát quanh người bị nạn, mặt bạc hướng vào trong, nhớ lót cách mặt đất bên dưới vì đất lấy nhiệt nhiều nhất. Nó rất nhẹ và rẻ nhưng hiệu quả, nên luôn có trong túi sơ cứu.
Sơ cứu xong người bị nạn thấy ổn có cần đi khám không?
Vẫn nên đi khám, nhất là sau cú ngã mạnh, va đầu hay vết thương sâu. Có những tổn thương bên trong không lộ ra ngay, chỉ bác sĩ mới đánh giá được.
