Gặp bão cát trong sa mạc thì việc đúng là dừng lại, che kín mũi miệng và mắt, ngồi thấp ở phía khuất gió và chờ cho nó đi qua. Bão cát xoá sạch tầm nhìn và mọi mốc định hướng, nên cố đi tiếp lúc đó là cách nhanh nhất để lạc khỏi đoàn và khỏi con đường mình đã biết.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Trong phim, bão cát hiện ra như một bức tường khổng lồ cuộn tới. Ngoài đời có lúc đúng như vậy, có lúc chỉ là gió cát quất rát mặt suốt nhiều giờ. Tập này mình nói về cả hai, rồi nói sang một chuyện còn khó hơn: làm sao giữ được hướng đi ở nơi mà cảnh vật tự đổi hình mỗi ngày.
Bão cát hình thành thế nào?
Bão cát và bão bụi sinh ra khi gió mạnh thổi qua vùng đất khô, cát và bụi lỏng lẻo. Gió đủ mạnh sẽ nhấc những hạt cát lên, chúng nảy dọc mặt đất, va vào những hạt khác và kéo thêm bụi mịn bay lên cao.
Hạt cát nặng thường chỉ bay thấp, gần mặt đất, nên trong bão cát, chân và ống quyển bị quất mạnh nhất. Bụi mịn nhẹ hơn thì có thể bốc lên rất cao, che cả bầu trời, làm ban ngày tối sầm lại.
Có những trận bão bụi lớn đi kèm luồng gió mạnh từ đám mây dông, đẩy cả một bức tường bụi lăn tới. Có những trận khác thì do gió mùa thổi mạnh suốt nhiều ngày.
Dù kiểu nào, điều chung là tầm nhìn có thể giảm xuống chỉ còn vài bước chân, và hít bụi cát liên tục rất hại cho phổi và mắt.
Dấu hiệu báo trước và cách che chắn
Dấu hiệu dễ thấy là gió đổi chiều hoặc mạnh lên đột ngột, đường chân trời mờ dần như có màn sương vàng hoặc nâu, bầu trời một phía tối lại. Người dẫn đường địa phương thường đọc được những dấu hiệu này sớm hơn khách rất nhiều.
Khi thấy dấu hiệu, hãy chuẩn bị ngay: đeo kính, quấn khăn kín mũi miệng, buộc chặt đồ đạc, cất máy ảnh điện thoại vào túi kín. Với đoàn đi xe, việc đầu tiên là dừng xe ở chỗ an toàn, tắt máy, đóng kín cửa.
Nếu đang đi bộ, hãy tìm một tảng đá lớn, một gờ đất hay chính chiếc xe để núp ở phía khuất gió. Ngồi thấp, quay lưng về phía gió, che mặt. Cả đoàn nên ngồi sát nhau, có thể nắm tay hoặc nối nhau bằng dây để không ai bị tách ra.
Đừng ngồi trong lòng khe trũng nếu có nguy cơ mưa dông đi kèm, vì ở sa mạc nước mưa cũng có thể tràn về rất nhanh.
Vì sao không nên đi tiếp khi bão cát còn đang thổi?
Lý do thứ nhất là mình không nhìn thấy gì. Không thấy mốc, không thấy đồng đội, không thấy cả chỗ hố trũng hay vách dốc ngay trước mặt.
Lý do thứ hai là cảm giác hướng của mình bị đánh lừa. Khi gió quất vào một bên mặt, người ta có xu hướng nghiêng người và lệch dần hướng đi mà không biết. Đi một giờ trong bão cát có thể đưa mình tới một nơi hoàn toàn khác với dự định.
Lý do thứ ba là mất sức. Đi ngược gió cát rất mệt, mồ hôi ra nhiều, nước mất nhanh, mà mắt mũi lại bị cát bám đầy.
Vì vậy, quy tắc chung của người đi sa mạc là dừng và chờ. Phần lớn bão cát rồi sẽ qua đi, và lúc đó, mọi người vẫn còn ở cùng một chỗ, còn biết mình ở đâu.
Định hướng trong sa mạc khó ở chỗ nào?
Ở rừng núi, mình có sống núi, khe suối, đỉnh núi làm mốc. Ở sa mạc cát, nhiều khi chỉ có những đồi cát trông y hệt nhau, và chúng còn di chuyển theo gió. Một đồi cát làm mốc hôm nay có thể đã đổi hình vào tuần sau.
Dấu chân thì bị gió xoá. Đường xe chạy cũng mờ dần. Ánh sáng giữa trưa lại chiếu thẳng từ trên xuống, không có bóng đổ, làm mọi thứ phẳng lì, khó ước lượng khoảng cách.
Người dẫn đường giỏi dùng nhiều thứ cùng lúc. Họ dùng mặt trời buổi sáng và buổi chiều, sao về đêm, hướng gió quen thuộc của vùng, những dãy đá hay núi xa không di chuyển. Và hôm nay, họ dùng thêm la bàn, máy định vị và bản đồ.
Điều mình muốn bạn nhớ là đừng tin vào cảm giác. Ở sa mạc, cảm giác hướng của người mới gần như không có giá trị.
La bàn, định vị và những thói quen giữ hướng
Máy định vị qua vệ tinh rất hữu ích ở sa mạc, nhưng nó cần pin và có thể hỏng vì cát và nóng. Người đi sa mạc có kinh nghiệm luôn có ít nhất hai cách định hướng, ví dụ máy định vị và la bàn, cộng với bản đồ giấy.
Thói quen tốt là đánh dấu vị trí xuất phát và những điểm quan trọng như nơi để xe, nguồn nước, trại nghỉ. Mỗi khi dừng, kiểm tra xem mình đang ở đâu so với các điểm đó.
Đi theo đoàn, hãy giữ khoảng cách nhìn thấy nhau, người cuối đoàn luôn là người có kinh nghiệm. Không ai được tự ý tách ra đi lên một đồi cát gần đó để chụp ảnh mà không báo.
Và điều quan trọng nhất: đi sa mạc phải đi với đơn vị tổ chức được cấp phép, có xe hỗ trợ, có liên lạc, có người dẫn đường thuộc vùng. Đây không phải nơi để thử sức một mình.
Câu hỏi thường gặp
Khăn che mặt loại nào tốt khi có bão cát?
Khăn vải cotton mỏng, rộng, quấn được nhiều vòng là lựa chọn phổ biến vì vừa che bụi vừa thoáng khí. Có thể làm ẩm nhẹ khăn để giữ bụi tốt hơn. Kính bảo hộ kín mép giúp bảo vệ mắt tốt hơn kính râm thường.
Bị cát bay vào mắt thì làm gì?
Đừng dụi mắt, vì hạt cát có thể làm trầy giác mạc. Chớp mắt nhiều lần và rửa bằng nước sạch. Nếu mắt vẫn cộm, đau hoặc đỏ kéo dài, cần tới cơ sở y tế để được khám.
Bão cát kéo dài bao lâu?
Thời gian rất khác nhau, có trận chỉ vài chục phút, có đợt gió cát kéo dài nhiều giờ hoặc vài ngày. Vì vậy luôn phải có nước, đồ ăn và đồ ấm dự phòng khi đi sa mạc, kể cả với chuyến đi ngắn.
Ngồi trong xe khi có bão cát có an toàn không?
Thường là an toàn hơn ở bên ngoài, với điều kiện xe đỗ ở chỗ không trũng, tắt máy, đóng kín cửa và tắt điều hoà lấy gió ngoài. Không nên cố lái xe khi không nhìn thấy đường.
Ban đêm có thể dùng sao để định hướng ở sa mạc không?
Có, bầu trời sa mạc thường rất trong nên sao hiện rõ. Ở Bắc bán cầu, sao Bắc Cực giúp xác định hướng bắc. Tuy vậy, đây là kỹ năng cần học kỹ, và không nên đi lại ban đêm ở sa mạc nếu không thật cần thiết.
