Không có nước, cơ thể người thường chỉ chịu được vài ngày, và trong sa mạc nóng thì quãng thời gian ấy rút ngắn đáng kể, vì mỗi giờ đi dưới nắng mình mất rất nhiều nước qua mồ hôi. Cái nguy hiểm là trước khi tới giới hạn đó, mất nước đã làm đầu óc lơ mơ, chân tay rã rời, và người ta bắt đầu ra những quyết định sai.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Ai từng đi bộ giữa trưa hè ở Việt Nam chắc đã nếm qua cảm giác khát cháy cổ. Sa mạc nhân cảm giác ấy lên nhiều lần. Tập này mình nói về cách cơ thể dùng nước, những dấu hiệu báo động theo từng mức, và cách mang, uống, giữ nước của người đi sa mạc có kinh nghiệm.
Cơ thể dùng nước để làm gì mà mất nhanh vậy?
Nước chiếm phần lớn trọng lượng cơ thể, và nó làm rất nhiều việc. Một trong những việc quan trọng nhất là làm mát. Khi trời nóng, cơ thể đẩy mồ hôi ra da, mồ hôi bay hơi mang theo nhiệt, giữ cho thân nhiệt không vọt lên quá cao.
Trong không khí khô của sa mạc, mồ hôi bay hơi gần như ngay lập tức. Điều đó làm mát tốt, nhưng cũng khiến nhiều người không nhận ra mình đang đổ mồ hôi nhiều tới mức nào, vì da vẫn khô.
Ngoài mồ hôi, mình còn mất nước qua hơi thở, nhất là khi thở mạnh lúc leo đồi cát, và qua nước tiểu. Đi bộ dưới nắng gắt, tổng lượng nước mất đi trong một ngày có thể lớn hơn nhiều lần so với một ngày ngồi trong nhà.
Khi lượng nước mất không được bù lại, máu đặc hơn, tim phải làm việc vất vả hơn, cơ thể làm mát kém đi. Đó là con đường dẫn tới kiệt sức vì nóng và say nắng.
Những dấu hiệu mất nước theo từng mức
Ở mức nhẹ, bạn thấy khát, miệng khô, nước tiểu ít đi và sẫm màu. Đây là lúc dễ sửa nhất, chỉ cần nghỉ trong bóng râm và uống nước. Nhưng nhiều người bỏ qua vì nghĩ cố thêm chút nữa.
Ở mức vừa, đầu bắt đầu đau, chóng mặt khi đứng dậy, người mệt rã rời, cáu gắt, khó tập trung. Lúc này phải dừng lại thật sự, không phải đi chậm lại, mà là dừng, nghỉ, uống, làm mát.
Ở mức nặng, người bị nạn có thể lú lẫn, nói lắp, đi loạng choạng, ngừng ra mồ hôi dù trời nóng, da nóng và khô. Đây là tình huống khẩn cấp, cần đưa vào chỗ mát, gọi cứu hộ và chuyển tới cơ sở y tế ngay.
Một mẹo nhỏ mà người đi đường dài hay dùng là để ý màu nước tiểu. Nhạt màu là ổn, sẫm như nước trà đặc là đang thiếu nước. Nghe hơi ngại, nhưng đó là cái đồng hồ đo nước chính xác nhất mà mình có.
Cần mang bao nhiêu nước và uống thế nào cho đúng?
Không ai cho bạn được một con số chung, vì lượng nước cần phụ thuộc nhiệt độ, độ dài quãng đi, sức nặng ba lô và cơ thể từng người. Với chuyến đi có tổ chức, hãy hỏi đơn vị tổ chức về lượng nước khuyến nghị và nguồn nước dọc đường, rồi mang dư ra một phần.
Cách uống quan trọng không kém lượng uống. Uống từng ngụm đều đặn trong suốt quãng đi tốt hơn nhịn lâu rồi tu một hơi dài. Cơ thể hấp thu từng chút một hiệu quả hơn.
Có một câu người đi sa mạc hay nhắc: nước nằm trong bụng có ích hơn nước nằm trong bình. Nhiều người gặp nạn khi trong bình vẫn còn nước, vì họ tiếc, cố để dành.
Ra nhiều mồ hôi thì cũng mất muối. Uống thật nhiều nước lã mà không ăn gì mặn có thể gây mất cân bằng muối trong máu, cũng nguy hiểm. Vì vậy đồ ăn có muối hoặc dung dịch bù nước điện giải nên có trong ba lô, và người có bệnh tim, thận nên hỏi bác sĩ trước.
Giữ nước trong người: những điều người du mục làm
Muốn tiết kiệm nước, hãy giảm lượng mồ hôi cần đổ ra. Không đi giữa trưa, nghỉ trong bóng râm những giờ nắng gắt nhất, di chuyển vào sáng sớm và chiều muộn.
Mặc che kín bằng áo rộng, sáng màu, quấn khăn đầu. Da được che bóng thì nóng ít hơn, mồ hôi bay hơi chậm hơn, phần làm mát được tận dụng tốt hơn. Cởi áo ra cho mát thật ra làm mình mất nước nhanh hơn.
Ngậm miệng mà thở bằng mũi khi có thể, nói chuyện ít lại khi đang leo dốc. Tránh rượu bia, vì chúng làm cơ thể mất nước nhanh hơn.
Cuối cùng, đừng ăn quá nhiều đồ khô, mặn khi không có đủ nước, vì tiêu hoá cũng cần nước. Ăn nhẹ, chia làm nhiều bữa nhỏ là cách phù hợp nhất.
Những hiểu lầm nguy hiểm về nước trong sa mạc
Hiểu lầm thứ nhất là có thể lấy nước từ cây xương rồng. Phim ảnh hay cho thấy điều này, nhưng thực tế phần lớn xương rồng không cho nước uống được, có loài còn gây nôn mửa, làm mất nước nhanh hơn. Đây không phải nguồn nước để trông vào.
Hiểu lầm thứ hai là tập nhịn khát để quen. Cơ thể không quen được với việc thiếu nước theo kiểu đó. Người khoẻ mạnh nhất cũng vẫn cần nước như người khác.
Hiểu lầm thứ ba là cảm giác khát là đủ để báo động. Trong cái nóng và khi đang mải đi, cảm giác khát thường đến muộn. Hãy uống theo lịch, không chờ khát.
Và hiểu lầm lớn nhất là nghĩ chuyến đi ngắn thì không cần mang nhiều. Xe hỏng, lạc đường, một người bị thương, quãng đi ngắn có thể thành dài rất nhanh. Đi sa mạc phải đi cùng đơn vị được cấp phép, có xe hỗ trợ và luôn có nước dự phòng.
Câu hỏi thường gặp
Uống nước biển khi hết nước có được không?
Không. Nước biển quá mặn, cơ thể phải dùng thêm nước để thải lượng muối đó ra, nên uống vào chỉ làm mất nước nhanh hơn. Đây là điều sách sinh tồn nào cũng nhấn mạnh.
Làm sao biết một người đang bị say nắng?
Người bị say nắng có thể nóng bừng, lú lẫn, nói không mạch lạc, buồn nôn, có khi ngất. Cần đưa ngay vào bóng râm, làm mát bằng nước và quạt, gọi cứu hộ và đưa tới cơ sở y tế. Đây là cấp cứu, không tự chờ cho đỡ.
Đồ uống thể thao có tốt hơn nước lọc không?
Khi ra mồ hôi nhiều trong thời gian dài, đồ uống có muối và chất điện giải giúp bù lại phần muối đã mất. Với quãng đi ngắn, nước lọc kèm đồ ăn có muối thường là đủ. Người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ trước.
Trẻ em và người lớn tuổi có mất nước nhanh hơn không?
Có. Trẻ nhỏ có cơ thể bé nên mất nước nhanh, còn người lớn tuổi thường cảm thấy khát kém hơn. Cả hai nhóm cần được nhắc uống thường xuyên và nghỉ trong bóng râm nhiều hơn.
Hết nước giữa sa mạc thì nên đi tìm nước hay ở yên?
Nếu có xe, ở cạnh xe thường an toàn hơn, vì xe dễ thấy hơn người và có bóng râm. Đi bộ giữa nắng để tìm nước mà không biết chắc nguồn nước ở đâu làm mất nước nhanh hơn. Hãy phát tín hiệu và chờ cứu hộ.
