Sa mạc ngày nóng đêm lạnh vì không khí ở đó rất khô và trời gần như không có mây. Ban ngày, nắng chiếu thẳng xuống mặt cát mà không bị gì cản, còn ban đêm, hơi nóng của mặt đất thoát thẳng lên trời mà không có lớp hơi nước nào giữ lại, nên nhiệt độ tụt rất sâu.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Người Việt sống ở xứ nóng ẩm, ai nghe kể sa mạc về đêm phải mặc áo ấm cũng thấy lạ. Tập này mình giải thích cơ chế đằng sau, rồi nói chuyện thực tế: người đi sa mạc phải sắp xếp giờ đi, giờ nghỉ và quần áo thế nào để sống được với hai thái cực trong cùng một ngày.
Hơi nước: tấm chăn vô hình mà sa mạc không có
Ở Hà Nội hay Sài Gòn, không khí lúc nào cũng có nhiều hơi nước. Hơi nước và mây giống như một tấm chăn mỏng phủ lên mặt đất. Ban ngày nó chắn bớt nắng, ban đêm nó giữ lại một phần hơi ấm mặt đất toả ra.
Đó là lý do một đêm mùa hè miền Bắc oi bức tới mức không ngủ được, dù mặt trời đã lặn từ lâu. Hơi ấm bị nhốt lại gần mặt đất.
Sa mạc thì gần như không có tấm chăn ấy. Không khí khô, trời trong vắt, nên ban ngày mặt trời nung mặt đất rất mạnh, và khi mặt trời lặn, nhiệt thoát thẳng lên trời. Chỉ sau vài giờ, nhiệt độ có thể giảm rất nhiều.
Bạn có thể tự quan sát điều này ngay ở Việt Nam. Những đêm mùa đông trời quang, không mây ở vùng núi phía Bắc thường lạnh hơn hẳn những đêm có mây, có khi còn đóng băng giá. Đó là cùng một cơ chế.
Cát và đá: nóng nhanh, nguội cũng nhanh
Lý do thứ hai nằm ở mặt đất. Cát khô và đá trần nóng lên rất nhanh dưới nắng. Đi chân trần trên bãi cát biển lúc trưa hè, bạn đã biết cảm giác bỏng rát đó, mà sa mạc còn gay gắt hơn nhiều.
Nhưng cát cũng không giữ nhiệt được lâu như nước. Biển và hồ nóng lên chậm, nguội đi chậm, nên vùng ven biển ít chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm. Sa mạc không có nước để làm bộ đệm, nên ngày đêm cứ thế chênh nhau.
Thêm vào đó, sa mạc gần như không có cây. Cây xanh che bóng ban ngày và hơi ẩm từ lá cũng giúp điều hoà nhiệt. Một vùng đất trống trơn chỉ có cát và đá là nơi nhiệt độ dao động mạnh nhất.
Gộp ba thứ lại, trời trong, đất khô, không cây, bạn có công thức của một ngày nóng như lò và một đêm lạnh buốt.
Không phải sa mạc nào cũng nóng
Một hiểu lầm phổ biến là sa mạc nghĩa là nóng. Thật ra, các nhà khoa học xếp một vùng là sa mạc dựa chủ yếu vào lượng mưa rất ít, chứ không phải nhiệt độ.
Theo cách hiểu đó, có những sa mạc lạnh, nằm ở vùng cao hoặc vĩ độ cao, mùa đông phủ tuyết. Và Nam Cực, nơi lượng mưa và tuyết rơi rất ít, cũng thường được gọi là sa mạc lớn nhất thế giới.
Với người thám hiểm, điều này có nghĩa là không được mặc định mang đồ mùa hè khi đi sa mạc. Phải tìm hiểu vùng mình tới thuộc kiểu nào, mùa nào, độ cao bao nhiêu.
Ngay cả ở những sa mạc nóng nổi tiếng, đêm mùa đông vẫn có thể lạnh tới mức nước trong bình đóng một lớp mỏng. Hỏi kỹ đơn vị tổ chức tại chỗ là cách chắc nhất.
Sống với hai thái cực: đi giờ nào, nghỉ giờ nào?
Người sống lâu năm ở sa mạc không đi giữa trưa. Họ di chuyển vào sáng sớm và chiều muộn, khi nắng còn dịu, còn những giờ nắng gắt nhất thì tìm bóng râm để nghỉ. Kiểu sắp xếp này giảm hẳn lượng nước cơ thể mất đi qua mồ hôi.
Các đoàn thám hiểm có tổ chức cũng làm như vậy. Họ dựng một mái che đơn giản để có bóng mát, ngồi nghỉ, uống nước, ăn nhẹ, rồi đi tiếp khi mặt trời đã ngả.
Ban đêm, khi trời lạnh, đó lại là lúc cần giữ ấm. Nhiều người lần đầu đi sa mạc mang quá ít đồ ấm vì nghĩ rằng ở đó chỉ có nóng, rồi phải run cầm cập cả đêm trong túi ngủ mỏng.
Nói ngắn gọn, ngày tránh nắng, đêm giữ ấm, và lịch trình phải bám theo mặt trời chứ không bám theo đồng hồ của mình.
Mặc gì để chịu được cả nắng gắt lẫn đêm lạnh?
Ban ngày, nguyên tắc là che chứ không phải cởi. Áo dài tay rộng, thoáng, màu sáng, mũ rộng vành hoặc khăn quấn đầu, kính râm và kem chống nắng. Che kín da giúp giảm bỏng nắng và giảm mất nước, kiểu ăn mặc của người du mục chính là bài học ấy.
Ban đêm, hãy mặc nhiều lớp: một lớp áo mỏng sát người, một lớp áo ấm ở giữa, một áo gió bên ngoài để chắn gió. Đầu, tay và chân mất nhiệt nhanh, nên mũ len, găng mỏng và tất dày rất đáng mang.
Giày nên kín cổ, chắc chắn, để cát không lọt vào và để bảo vệ khỏi mặt đất nóng. Nhiều người dùng thêm xà cạp ngắn bọc cổ giày.
Trước chuyến đi, hãy hỏi kỹ đơn vị tổ chức được cấp phép về nhiệt độ ban ngày và ban đêm ở đúng thời điểm mình đi. Một câu hỏi giúp bạn tránh được cả hai sai lầm, mang quá nhiều và mang thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệt độ sa mạc chênh giữa ngày và đêm khoảng bao nhiêu?
Mức chênh khác nhau theo từng sa mạc, từng mùa và độ cao, nên không có một con số chung. Ở nhiều sa mạc nóng, chênh lệch hàng chục độ trong một ngày là chuyện bình thường. Nên tra dự báo cụ thể cho nơi và thời điểm mình tới.
Vì sao vùng ven biển ít chênh lệch nhiệt độ ngày đêm?
Vì nước biển nóng lên và nguội đi chậm hơn đất rất nhiều, nó hoạt động như một bộ đệm nhiệt. Không khí ven biển cũng ẩm hơn, giữ nhiệt tốt hơn. Do đó ngày ít quá nóng và đêm ít quá lạnh so với vùng sâu trong lục địa.
Cắm trại qua đêm ở sa mạc cần mang túi ngủ loại nào?
Hãy chọn túi ngủ theo nhiệt độ thấp nhất dự kiến ban đêm ở nơi đó, cộng thêm một khoảng dự phòng. Thêm một tấm lót cách nhiệt dưới lưng vì cát về đêm lạnh nhanh. Hỏi đơn vị tổ chức về nhiệt độ thực tế để chọn cho đúng.
Có sa mạc nào ở Việt Nam không?
Việt Nam không có sa mạc theo đúng nghĩa, nhưng vùng duyên hải Nam Trung Bộ có những đồi cát lớn và khí hậu khá khô hạn. Ở đó bạn vẫn cảm nhận được nắng gắt ban ngày và gió mạnh, dù đêm không lạnh như sa mạc thật.
Trẻ em đi sa mạc cần lưu ý gì về nhiệt độ?
Trẻ mất nước và mất nhiệt nhanh hơn người lớn, nên cần nghỉ trong bóng râm nhiều hơn, uống nước thường xuyên và mặc ấm sớm khi trời bắt đầu lạnh. Người lớn nên chủ động nhắc chứ đừng đợi trẻ kêu khát hay kêu lạnh.
