Bệnh giảm áp là tình trạng khí nitơ hoà tan trong máu và mô của người lặn biến thành bọt khi họ nổi lên quá nhanh, giống như mở nắp chai nước có ga. Bọt khí đó có thể gây đau khớp, tê liệt, khó thở, và người nghi bị mắc phải được thở dưỡng khí rồi đưa tới nơi có buồng tăng áp, không được tự chữa.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Ở các làng chài miền Trung, có những người lặn biển mưu sinh đã mang di chứng của căn bệnh này, đi lại khó khăn suốt đời. Tập này mình giải thích vì sao chuyện đi lên mặt nước, tưởng là phần dễ nhất của một chuyến lặn, lại là phần cần kỷ luật nhất.
Chai nước có ga và chuyện gì xảy ra trong người thợ lặn?
Bạn cầm một chai nước ngọt có ga còn đóng nắp. Nhìn vào thì nước trong veo, không có bọt nào. Khí vẫn ở trong đó, nhưng nó đang hoà tan vì bị nén dưới áp suất cao. Vặn nắp ra, áp suất giảm đột ngột, khí thoát khỏi nước thành hàng nghìn bọt nhỏ.
Không khí mình thở có khoảng bốn phần năm là nitơ. Trên cạn, nitơ chẳng làm gì cả, vào phổi rồi ra. Nhưng khi bạn lặn xuống sâu và thở khí nén, áp suất cao đẩy nhiều nitơ hơn hoà tan vào máu, rồi từ máu thấm dần vào cơ, mỡ, khớp.
Nếu bạn đi lên từ từ, lượng nitơ đó có thời gian quay về máu, ra phổi và được thở ra theo từng hơi. Nếu bạn lên quá nhanh, giống như vặn nắp chai cái rụp, nitơ không kịp thoát theo đường thở mà tạo thành bọt ngay trong mô và mạch máu.
Bọt khí nằm ở khớp thì gây đau nhức. Nằm ở tuỷ sống hay não thì có thể gây tê, yếu, liệt. Nằm ở phổi thì gây khó thở.
Những dấu hiệu nào cần nghĩ ngay tới bệnh giảm áp?
Dấu hiệu thường xuất hiện trong vòng vài giờ sau khi lên mặt nước, đôi khi muộn hơn. Hay gặp nhất là đau âm ỉ ở các khớp lớn như vai, khuỷu tay, đầu gối, cái đau mà xoa bóp không đỡ.
Ngoài ra có thể là ngứa da, nổi vân đỏ tím, mệt lả bất thường, chóng mặt, buồn nôn. Những dấu hiệu nặng hơn là tê bì tay chân, yếu một bên người, đi đứng loạng choạng, nói khó, nhìn mờ, khó thở hoặc đau ngực.
Cái khó là nhiều dấu hiệu nghe rất giống mệt mỏi bình thường sau một ngày ngoài biển. Người bị thường tự trấn an rằng chắc do say sóng, do nắng, ngủ một giấc là khỏi. Chính sự chủ quan này làm lỡ mất thời gian điều trị quý giá.
Luật đơn giản của giới lặn là: sau khi lặn, có bất cứ triệu chứng thần kinh hay đau bất thường nào, hãy coi như bệnh giảm áp cho tới khi bác sĩ nói khác.
Cần làm gì ngay khi nghi một người bị bệnh giảm áp?
Việc đầu tiên là báo ngay cho người phụ trách chuyến lặn và gọi cấp cứu. Đơn vị lặn đàng hoàng luôn có bình dưỡng khí cấp cứu trên tàu. Cho người bị nạn thở dưỡng khí nồng độ cao càng sớm càng tốt, vì nó giúp cơ thể đẩy nitơ ra nhanh hơn.
Để người đó nằm yên, giữ ấm, cho uống nước nếu họ tỉnh táo và nuốt được. Ghi lại thông tin của chuyến lặn: độ sâu tối đa, thời gian ở dưới, có lên nhanh không, triệu chứng bắt đầu lúc nào.
Điều trị thật sự nằm ở buồng tăng áp, một buồng kín nơi người bệnh được đưa trở lại áp suất cao rồi giảm áp từ từ theo phác đồ, trong khi thở dưỡng khí. Bác sĩ y học dưới nước mới quyết định phác đồ. Ở Việt Nam, buồng tăng áp có ở một số bệnh viện và cơ sở quân y ven biển, nên đơn vị lặn cần biết trước nơi gần nhất.
Có một điều tuyệt đối không được làm: đưa người bệnh lặn xuống lại để tự tăng áp. Cách đó nghe có vẻ logic nhưng cực kỳ nguy hiểm, vì người bệnh có thể ngất dưới nước, lạnh, hết khí. Việc này chỉ làm trong buồng tăng áp có bác sĩ.
Phòng bệnh giảm áp: chậm, ít, và có kế hoạch
Phòng bệnh bắt đầu từ trước khi xuống nước. Mỗi chuyến lặn đều có kế hoạch độ sâu tối đa và thời gian tối đa ở độ sâu đó. Người lặn giải trí dùng bảng lặn hoặc máy tính lặn đeo tay để biết giới hạn của mình, và không bao giờ cố vượt giới hạn vì muốn ngắm thêm một đàn cá.
Khi đi lên, tốc độ phải chậm, thường được dạy là chậm hơn những bọt khí nhỏ nhất. Rồi dừng ở độ sâu khoảng năm mét chừng ba phút trước khi lên mặt nước. Điểm dừng an toàn này giống như mở nắp chai thật từ từ, để khí xì ra dần.
Những yếu tố làm tăng nguy cơ cũng nên biết: lặn nhiều lần trong ngày, nước lạnh, gắng sức nặng dưới nước, thiếu nước, mệt mỏi, uống rượu bia trước hay sau khi lặn. Đi máy bay hoặc lên vùng núi cao ngay sau khi lặn cũng làm áp suất quanh người giảm thêm.
Kỷ luật này không chỉ dành cho người lặn chơi. Nhiều người lặn mưu sinh ở vùng biển Việt Nam xuống rất sâu, ở lâu, lên nhanh vì công việc, và một số đã phải trả giá bằng sức khoẻ cả đời.
Say nitơ: người anh em của bệnh giảm áp
Nói thêm một hiện tượng hay bị nhầm. Ở độ sâu lớn, nitơ áp suất cao còn tác động thẳng lên não, gây cảm giác lâng lâng, chậm phản ứng, phán đoán sai, giống như vừa uống rượu. Người ta gọi là say nitơ hay mê sâu.
Say nitơ không để lại bọt khí, và thường tan đi khi người lặn lên nông hơn. Nhưng nó nguy hiểm vì làm người ta quyết định ngớ ngẩn ngay lúc cần tỉnh táo nhất, như quên nhìn đồng hồ khí hay đi xuống sâu hơn mà không biết.
Đó là lý do khoá học cơ bản giới hạn độ sâu khá nông, và người muốn xuống sâu hơn phải học thêm, lặn có kinh nghiệm dần dần. Mỗi mét sâu hơn không phải là thành tích, mà là thêm một lớp rủi ro phải quản lý.
Lần tới khi thấy người lặn lơ lửng mãi ở độ sâu năm mét dù đã gần tới tàu, bạn sẽ hiểu họ không chậm chạp. Họ đang làm phần quan trọng nhất của chuyến lặn.
Câu hỏi thường gặp
Lặn bằng ống thở có bị bệnh giảm áp không?
Lặn ống thở trên mặt nước gần như không có nguy cơ này, vì bạn không thở khí nén ở độ sâu. Nguy cơ chủ yếu thuộc về người lặn có bình khí hoặc thở khí bơm từ trên tàu xuống.
Bệnh giảm áp có chữa khỏi hoàn toàn không?
Nhiều ca được điều trị sớm trong buồng tăng áp hồi phục tốt. Ca nặng hoặc điều trị muộn có thể để lại di chứng thần kinh lâu dài. Vì thế thời gian từ lúc có triệu chứng tới lúc vào buồng tăng áp rất quan trọng.
Máy tính lặn có thay được kỷ luật của người lặn không?
Máy tính lặn giúp theo dõi độ sâu, thời gian và tốc độ đi lên rất tốt, nhưng nó chỉ là công cụ. Nó dựa trên mô hình chung, không biết bạn đang mệt hay thiếu nước. Người lặn vẫn phải lặn bảo thủ hơn giới hạn máy cho phép.
Uống rượu bia sau khi lặn có sao không?
Rượu bia làm cơ thể mất nước và có thể che lấp triệu chứng sớm của bệnh giảm áp, nên giới lặn khuyên tránh trong thời gian ngay sau khi lặn. Uống nước lọc và nghỉ ngơi là cách tốt hơn.
Ngư dân lặn biển nên làm gì để giảm nguy cơ?
Nên học về giới hạn độ sâu và thời gian, đi lên chậm, có điểm dừng, không lặn liên tục quá nhiều lần trong ngày. Khi có triệu chứng, cần báo ngay và tìm tới cơ sở y tế có buồng tăng áp thay vì chịu đựng hay chữa mẹo.
