Bạn nên quay đầu khi tới giờ đã hẹn quay về dù chưa tới đích, khi thời tiết xấu đi rõ rệt, khi có người trong nhóm kiệt sức hoặc có dấu hiệu bệnh, và khi đường đi khác hẳn những gì nhóm đã biết. Quan trọng nhất, những điều kiện đó phải được thống nhất từ trước lúc xuất phát, vì lúc đang mệt và đỉnh đã gần, gần như ai cũng muốn đi tiếp.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Tập này nói về một kỹ năng không có trong danh sách trang bị: kỹ năng bỏ cuộc đúng lúc. Những người leo núi lâu năm hay nói đỉnh núi chỉ là một nửa đường, nửa còn lại là đi xuống, và nhiều tai nạn xảy ra chính ở nửa sau ấy.
Giờ quay về là gì và vì sao phải đặt trước?
Giờ quay về là một mốc thời gian mà tới lúc đó, nhóm đang ở đâu thì quay đầu ở đó, kể cả khi chỉ còn cách đích một đoạn ngắn. Mốc này được tính ngược từ lúc trời tối, cộng thêm thời gian đi xuống và một khoảng dư cho những trục trặc.
Ví dụ giả sử trời tối lúc sáu giờ, đường xuống mất chừng bốn tiếng, nhóm muốn dư ra một tiếng. Vậy giờ quay về là một giờ chiều. Một giờ đúng mà chưa tới đỉnh thì quay xuống.
Nghe đơn giản, nhưng cái khó là giữ được lời. Lúc mười hai giờ năm mươi, đỉnh núi đã hiện ra trước mắt, ai cũng nghĩ chỉ thêm mười lăm phút thôi mà. Mười lăm phút thành bốn mươi phút, và đoạn đường xuống bắt đầu trong ánh chiều đã nhạt.
Vì vậy giờ quay về phải được nói ra từ sáng, mọi người cùng đồng ý, và có một người được giao quyền hô dừng. Khi đã thống nhất từ trước, việc quay đầu không còn là chuyện ai yếu ai mạnh nữa.
Thời tiết nói gì với bạn?
Trên núi cao và trong rừng, thời tiết đổi nhanh hơn ở dưới đồng bằng rất nhiều. Mây đen tích lại trên đỉnh vào buổi chiều, gió đột ngột lạnh và đổi hướng, sấm vọng từ xa, mưa bắt đầu nặng hạt ở thượng nguồn. Mỗi dấu hiệu đó là một lời nhắc nên tính tới chuyện quay về.
Với hang động và suối, mưa là dấu hiệu nghiêm trọng nhất. Nước có thể dâng trong vài chục phút, biến lối vừa đi thành dòng chảy không lội qua được. Nếu đang trong hang mà nghe báo mưa lớn hoặc thấy nước đục dần, việc đúng là ra ngay.
Với núi đá, mưa làm đá trơn, còn sét thì đặc biệt nguy hiểm ở sống núi và đỉnh trống. Gặp dông khi đang ở chỗ cao, hãy xuống thấp càng sớm càng tốt và tránh xa những vật nhô cao đơn độc.
Thời tiết không bao giờ hỏi bạn đã tốn bao nhiêu công để tới đây. Nó chỉ đến, và bạn hoặc đã ở chỗ an toàn, hoặc chưa.
Khi người trong nhóm không ổn
Một nhóm đi nhanh bằng người đi chậm nhất. Khi có người bắt đầu đi loạng choạng, nói ít đi, không muốn ăn, hay than lạnh dù đang đi, đó không phải chuyện làm biếng. Đó có thể là kiệt sức, mất nước, hạ thân nhiệt, hoặc ở vùng núi rất cao là say độ cao.
Cách làm đúng là dừng lại hỏi thật lòng, cho nghỉ, cho uống, giữ ấm. Nếu sau một lúc không đỡ, cả nhóm quay về, hoặc ít nhất người đó quay về cùng một người khoẻ và có kinh nghiệm, không bao giờ để họ đi một mình.
Cũng có lúc chính bạn là người không ổn mà cố giấu vì ngại làm cả nhóm mất vui. Mình mong bạn nhớ rằng nói ra sớm là giúp cả nhóm. Nói ra muộn, khi bạn đã không tự đi nổi, mới là lúc cả nhóm thật sự gặp khó.
Với chuyến đi theo đơn vị tổ chức, quyết định này thuộc về hướng dẫn viên. Hãy tôn trọng nó, kể cả khi bạn thấy mình vẫn còn sức.
Vì sao người ta khó bỏ cuộc khi đích đã gần?
Người leo núi có một cái tên cho hiện tượng này là sốt đỉnh. Càng gần đích, cảm giác tiếc nuối càng lớn, đầu óc càng tìm lý do để đi tiếp. Mình đã bay vào tận đây, đã xin nghỉ phép, đã tập cả tháng trời, quay đầu bây giờ thì phí quá.
Đó là một kiểu suy nghĩ rất người, các nhà tâm lý gọi chung là tiếc chi phí đã bỏ ra. Nhưng chi phí ấy đã mất rồi, dù đi tiếp hay quay về cũng không lấy lại được. Câu hỏi đúng chỉ nên là từ chỗ này trở đi, đi tiếp có an toàn không.
Mệt mỏi và thiếu ôxy ở nơi cao làm phán đoán kém đi, nên càng không nên quyết định vào lúc đó. Đây chính là lý do các điều kiện quay đầu phải đặt ra từ trước, khi đầu óc còn tỉnh táo.
Có nhiều câu chuyện buồn trong lịch sử leo núi mà nguyên nhân bắt đầu từ việc vượt quá giờ quay về chỉ một chút. Mình không kể chi tiết ở đây, nhưng bài học chung thì rất rõ.
Quay đầu rồi thì làm gì cho khỏi tiếc?
Quay đầu không phải là thất bại. Bạn đã đi được một đoạn đường, đã biết thêm về tuyến, về sức mình và về nhóm. Ghi lại những gì đã thấy: đi tới đâu, mất bao lâu, đoạn nào khó, thời tiết thay đổi ra sao. Lần sau, kế hoạch sẽ sát hơn nhiều.
Trên đường xuống, đừng vội vì muốn bù thời gian. Phần lớn chấn thương khi đi bộ đường núi xảy ra ở đường xuống, lúc chân đã mỏi và đầu óc đã buông lỏng.
Về tới nơi an toàn rồi, nhớ nhắn tin cho người ở nhà như đã hẹn. Và nếu có thể, cả nhóm ngồi lại một lúc nói về quyết định hôm nay, quyết định nào đúng, chỗ nào nên làm khác.
Núi vẫn ở đó, hang vẫn ở đó. Người leo núi lâu năm thường có nhiều lần quay đầu hơn nhiều lần tới đỉnh, và đó là lý do họ còn đi được nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Đi một mình thì ai là người hô quay đầu?
Chính bạn, và vì thế càng phải đặt giờ quay về và các điều kiện dừng từ trước, ghi ra giấy. Mình vẫn khuyên không nên đi một mình ở tuyến mạo hiểm, hãy đi theo đơn vị được cấp phép hoặc với nhóm có kinh nghiệm.
Nếu cả nhóm muốn đi tiếp nhưng mình thấy không ổn thì sao?
Hãy nói ra rõ ràng lý do. Một người không ổn thì không nên tự quay về một mình, nhóm cần cử người đi cùng hoặc cùng quay về. Một nhóm tốt sẽ tôn trọng tiếng nói an toàn của bất kỳ ai.
Giờ quay về có áp dụng cho đi hang không?
Có, và còn quan trọng hơn vì trong hang không có ánh sáng tự nhiên để báo giờ. Nên tính theo lượng pin đèn, theo thời tiết bên ngoài và theo sức của người yếu nhất, quá mốc là quay ra.
Sốt đỉnh là gì?
Đó là cách người leo núi gọi cảm giác thôi thúc phải tới đích bằng mọi giá khi đích đã gần, khiến người ta bỏ qua dấu hiệu nguy hiểm. Cách chống lại nó là đặt điều kiện quay đầu từ trước và giao quyền quyết định cho một người tỉnh táo.
Quay đầu giữa chừng có được hoàn tiền tour không?
Tuỳ chính sách của từng đơn vị, nên hỏi trước khi đặt. Dù có được hoàn hay không, đừng để chuyện tiền bạc quyết định việc đi tiếp khi an toàn đang bị đe doạ.
