Bị sứa đốt thì lên bờ ngay, rửa vết bằng nước biển, gỡ xúc tu còn dính bằng nhíp hoặc mép một tấm thẻ cứng chứ không dùng tay trần, và không chà xát. Dẫm phải nhím biển hay bị cá đuối đâm thì giữ yên vết thương rồi đi khám, vì gai có thể gãy lại trong da và gây nhiễm trùng.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Biển Việt Nam đẹp nhưng không phải bể bơi. Mỗi mùa hè, trạm y tế ở các bãi tắm đều tiếp những ca sứa đốt, nhím biển đâm chân. Phần lớn nhẹ, vài ca nặng. Tập này mình nói cách nhận ra, cách xử lý ban đầu, và những mẹo dân gian nghe quen nhưng nên bỏ.
Vì sao sứa đốt được người, và loại nào cần dè chừng?
Xúc tu của sứa phủ đầy những tế bào nhỏ li ti, mỗi tế bào chứa một sợi chỉ xoắn có độc. Chạm vào, chúng phóng ra như những mũi kim tí hon, bơm độc vào da. Sứa dùng nó để bắt mồi, còn với người thì đó là cảm giác bỏng rát như bị roi quất.
Điều quan trọng là xúc tu đã đứt rời, thậm chí con sứa đã chết dạt lên bãi, vẫn có thể đốt. Trẻ con thấy sứa trong suốt trên cát hay nhặt lên chơi, đó là cách bị đốt thường gặp.
Phần lớn các loài sứa ở vùng biển ta gây đau rát, đỏ da, ngứa trong vài giờ tới vài ngày. Nhưng có những loài độc mạnh, mà người ta hay gọi chung là sứa lửa, có thể gây đau dữ dội, khó thở, ảnh hưởng tim. Người không chuyên không phân biệt được loài nào với loài nào.
Vì vậy cách nghĩ an toàn là coi mọi con sứa là có thể nguy hiểm, và theo dõi người bị đốt thật kỹ trong những giờ đầu.
Sơ cứu sứa đốt đúng cách
Việc đầu tiên là đưa người bị đốt lên bờ, vì đau dữ dội giữa nước có thể dẫn tới đuối nước. Báo cho nhân viên cứu hộ hoặc trạm y tế bãi biển, họ thường biết loài sứa nào đang xuất hiện ở đó.
Rửa vết đốt bằng nước biển. Không rửa bằng nước ngọt, vì nước ngọt có thể làm những tế bào độc chưa phóng ra bị kích thích và phóng tiếp. Gỡ xúc tu còn dính bằng nhíp, que, hoặc lấy mép một tấm thẻ cứng gạt nhẹ, người sơ cứu nhớ đừng dùng tay trần.
Có những loài mà nhân viên y tế dùng giấm để vô hiệu hoá tế bào độc, nhưng giấm không đúng cho mọi loài. Hãy làm theo hướng dẫn của y tế tại chỗ thay vì tự đoán.
Sau đó có thể ngâm hoặc chườm vùng đau trong nước ấm vừa phải, chừng mức tay người lành chịu được mà không bỏng, nhiều người thấy đỡ đau. Còn thuốc bôi, thuốc uống giảm đau hay chống dị ứng thì để bác sĩ hoặc dược sĩ chỉ định.
Những mẹo dân gian nên bỏ
Mẹo nổi tiếng nhất là đi tiểu lên vết sứa đốt. Mẹo này đã lan rất rộng nhưng không có tác dụng đáng tin, và nước tiểu có thành phần thay đổi tuỳ người, có khi còn làm vết đốt đau hơn. Chuyện này vừa không giúp gì vừa làm người bị nạn thêm khó chịu.
Mẹo thứ hai là chà cát lên vết đốt cho hết xúc tu. Chà xát làm vỡ thêm các tế bào độc đang bám trên da, đẩy thêm độc vào. Cát còn làm trầy da, dễ nhiễm trùng.
Mẹo thứ ba là đắp lá cây, đắp vôi, đắp đủ thứ có sẵn quanh bãi. Những thứ đó không sạch, có thể gây bỏng hoặc nhiễm trùng thêm.
Còn với nhím biển, nhiều người lấy kim chọc khoét gai ra hoặc đập cho gai vỡ vụn trong da. Cả hai cách đều làm tổn thương thêm và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Dẫm phải nhím biển hay bị cá đuối đâm thì sao?
Nhím biển là những quả cầu gai đen thường nằm trong khe đá, rạn san hô ở vùng nước nông. Gai giòn, đâm vào chân là gãy lại trong da, rất đau, có loài có độc nhẹ. Gai nằm nông và dễ gắp có thể được gắp ra bằng nhíp sạch, nhưng gai cắm sâu, gần khớp, hay vỡ vụn thì cần nhân viên y tế xử lý.
Ngâm chân trong nước ấm giúp đỡ đau. Giữ vết thương sạch, theo dõi dấu hiệu sưng đỏ, nóng, chảy mủ, sốt trong những ngày sau. Gai sót lại có thể gây viêm kéo dài, nên đi khám nếu chân không đỡ.
Cá đuối thì thường vùi mình dưới cát ở vùng nước nông. Bị dẫm lên, chúng quất đuôi có ngạnh để tự vệ, gây vết thương sâu và rất đau. Đây là trường hợp phải đi cơ sở y tế ngay, vì vết thương có thể sâu, có độc và có mảnh ngạnh sót lại.
Nếu ngạnh còn cắm ở ngực hay bụng, tuyệt đối không tự rút ra. Giữ người bị nạn nằm yên và gọi cấp cứu.
Phòng là chính: đi dép, lê chân, và nhìn nước
Đi giày hoặc dép đi nước khi lội bãi đá, bãi san hô. Một đôi giày mỏng đủ chặn phần lớn gai nhím biển và vỏ hà sắc.
Ở bãi cát nông có thể có cá đuối, hãy bước lê chân thay vì nhấc chân dậm xuống. Bước lê làm cá đuối giật mình bơi đi trước khi bạn kịp dẫm lên.
Khi nhân viên cứu hộ báo có sứa, hoặc thấy nhiều sứa dạt vào bờ, hôm đó đừng tắm. Người lặn ngắm san hô có thể mặc áo bơi dài tay để giảm vùng da hở.
Và cuối cùng là để ý các dấu hiệu nặng. Người bị đốt hay bị đâm mà khó thở, tức ngực, choáng váng, lơ mơ, nôn nhiều, sưng lan nhanh, thì gọi cấp cứu ngay, đừng chờ xem có đỡ không.
Câu hỏi thường gặp
Bị sứa đốt bao lâu thì hết đau?
Với các loài sứa thường gặp, cơn đau rát thường giảm dần trong vài giờ, ngứa và vết đỏ có thể kéo dài vài ngày. Nếu đau tăng lên, lan rộng hoặc kèm khó thở, phải đi khám ngay.
Trẻ em bị sứa đốt có nguy hiểm hơn người lớn không?
Trẻ nhỏ cân nặng thấp nên cùng một lượng độc có thể gây phản ứng mạnh hơn. Hãy đưa trẻ tới trạm y tế bãi biển để được kiểm tra và theo dõi, đừng chỉ tự xử lý ở nhà.
Sứa chết dạt trên bãi có còn đốt được không?
Còn. Tế bào độc trên xúc tu vẫn có thể hoạt động một thời gian sau khi sứa chết. Dặn trẻ không nhặt sứa, không giẫm lên những khối thạch trong suốt trên cát.
Dẫm phải nhím biển có cần tiêm phòng uốn ván không?
Vết đâm nhiễm bẩn từ biển có nguy cơ nhiễm trùng, và việc có cần tiêm phòng uốn ván hay không tuỳ tình trạng tiêm chủng của bạn. Hãy hỏi bác sĩ khi đi khám vết thương.
Lặn ngắm san hô có cần lo sinh vật nào khác không?
Ngoài sứa và nhím biển, có những loài cá ngụy trang giữa đá có gai độc, và một số loài ốc có độc. Nguyên tắc đơn giản là chỉ nhìn, không chạm, không nhặt bất cứ sinh vật nào dưới biển.
