Mặc nhiều lớp khi đi vùng lạnh là chia việc giữ ấm cho ba lớp áo, mỗi lớp một nhiệm vụ: lớp sát da đưa mồ hôi ra ngoài, lớp giữa giữ lại hơi ấm của cơ thể, lớp ngoài cùng cản gió và nước. Nhờ chia lớp, bạn cởi bớt khi leo dốc cho khỏi đẫm mồ hôi, rồi mặc thêm khi dừng nghỉ cho khỏi lạnh, thay vì phải chịu đựng một chiếc áo dày lúc nào cũng hoặc quá nóng hoặc quá lạnh.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Những đỉnh núi phía bắc Việt Nam vào mùa đông có thể lạnh dưới không độ, có sương muối, có gió buốt. Ra nước ngoài leo núi cao thì càng lạnh hơn. Tập này mình nói về cách mặc, vì mặc đúng giữ ấm tốt hơn mặc nhiều.
Kẻ thù thật sự không phải cái lạnh mà là sự ẩm ướt
Khi leo dốc, cơ thể bạn tạo ra rất nhiều nhiệt và mồ hôi, kể cả giữa trời lạnh. Nếu bạn mặc một chiếc áo khoác dày kín mít ngay từ đầu, chỉ sau nửa tiếng, lớp áo trong đã ướt sũng mồ hôi.
Rồi bạn dừng lại nghỉ trên một mỏm đá lộng gió. Cơ thể ngừng tạo nhiệt, mà lớp vải ướt áp sát da lại hút nhiệt đi rất nhanh. Chỉ vài phút, bạn bắt đầu run. Nước dẫn nhiệt tốt hơn không khí rất nhiều lần, nên áo ướt làm bạn lạnh nhanh hơn hẳn áo khô.
Đó là lý do người đi núi lâu năm hay nói câu nghe ngược đời: hãy bắt đầu đi khi thấy hơi lạnh. Vài phút sau, khi cơ thể nóng lên, bạn sẽ thấy vừa.
Toàn bộ nguyên tắc mặc nhiều lớp xoay quanh một mục tiêu: giữ cho da khô, giữ cho hơi ấm ở lại, và chặn gió trước khi nó lấy đi hơi ấm ấy.
Lớp sát da: đưa mồ hôi ra ngoài
Lớp trong cùng là áo và quần ôm sát người, mỏng, làm bằng chất liệu thoát ẩm như len mịn hoặc sợi tổng hợp dành cho thể thao. Nhiệm vụ của nó không phải là giữ ấm nhiều, mà là kéo mồ hôi khỏi da, đẩy ra các lớp ngoài để bay hơi.
Đây là chỗ cần nói rõ về vải bông. Áo thun bông rất dễ chịu khi đi phố, nhưng nó hút nước và giữ nước rất lâu, khô rất chậm. Trong rừng núi lạnh, một chiếc áo bông ướt mồ hôi là chiếc áo lạnh nhất bạn có thể mặc. Nhiều người đi bộ đường dài có câu bông là kẻ giết người, nghe hơi nặng nhưng ý thì đúng.
Lớp sát da nên vừa người, không quá chật gây khó chịu, không quá rộng vì như thế nó không chạm da để kéo ẩm.
Luôn mang theo một bộ lớp sát da khô để thay khi tới chỗ ngủ. Thay ra bộ khô trước khi chui vào túi ngủ là một trong những việc giữ ấm hiệu quả nhất.
Lớp giữa: giữ lại hơi ấm
Lớp giữa giữ ấm bằng cách giữ lại một lớp không khí tĩnh quanh người. Không khí đứng yên là chất cách nhiệt rất tốt. Áo nỉ lông cừu tổng hợp, áo len, áo lông vũ, áo bông tổng hợp đều làm được việc này, mỗi loại một ưu nhược.
Áo lông vũ rất ấm so với cân nặng và gấp lại rất gọn, nhưng khi ướt thì mất gần hết khả năng giữ ấm và khô chậm. Áo nỉ tổng hợp và áo bông tổng hợp nặng hơn một chút nhưng vẫn giữ được phần nào hơi ấm khi ẩm, lại khô nhanh, hợp với vùng ẩm ướt.
Bạn có thể mặc một lớp giữa mỏng khi đi và một lớp giữa dày, thường là áo lông vũ, để khoác thêm khi dừng nghỉ và buổi tối. Đó là cách nhiều người làm trên núi cao.
Khi leo dốc mà thấy bắt đầu ra mồ hôi, cởi lớp giữa ra trước. Khi dừng lại, mặc nó vào ngay, đừng đợi tới lúc đã run mới mặc.
Lớp ngoài: chắn gió và mưa
Lớp ngoài cùng là áo khoác và quần chắn gió, chống nước. Gió là thứ lấy nhiệt đi rất nhanh, nó thổi bay lớp không khí ấm mà lớp giữa vừa giữ lại. Mưa thì làm ướt tất cả. Một lớp ngoài tốt chặn cả hai.
Lớp ngoài lý tưởng còn cho hơi nước từ bên trong thoát ra được, để mồ hôi không đọng lại thành nước bên trong áo. Không có chiếc áo nào làm việc này hoàn hảo, nên bạn vẫn cần mở khoá kéo, mở khe thông hơi ở nách nếu có, khi đang vận động mạnh.
Khi trời khô và không có gió, lớp ngoài có thể nằm trong ba lô. Khi gió lên trên sống núi hay khi trời đổ mưa, nó là thứ đầu tiên bạn lấy ra, nên hãy để nó ở chỗ lấy nhanh nhất trong ba lô.
Chọn lớp ngoài có mũ trùm đầu vừa vặn, che được cả khi đội mũ len bên trong. Gió lạnh luồn vào cổ và gáy làm bạn lạnh nhanh hơn bạn tưởng.
Đầu, tay, chân và thói quen thêm bớt áo
Cơ thể khi lạnh sẽ ưu tiên giữ ấm phần thân và giảm máu tới tay chân, nên ngón tay ngón chân lạnh trước tiên và cũng dễ bị cóng nhất. Một chiếc mũ len, một đôi găng tay mỏng mặc bên trong đôi găng dày, và một đôi tất ấm khô dự phòng là những thứ nhỏ mà quan trọng.
Găng hai lớp có cái lợi là khi cần làm việc khéo tay như buộc dây giày, bạn cởi găng ngoài mà vẫn còn găng trong, không để tay trần chạm vào kim loại lạnh hay tuyết.
Thói quen quan trọng nhất là thêm bớt áo đúng lúc và đừng lười. Mỗi lần dừng chừng vài phút là thời điểm để tự hỏi mình đang nóng hay lạnh. Hơi nóng thì bớt một lớp trước khi đi tiếp. Dừng lâu thì mặc thêm ngay.
Nếu thấy mình hoặc bạn đồng hành run không kiểm soát, nói líu, vụng về, đó có thể là dấu hiệu hạ thân nhiệt. Hãy dừng lại, che gió, thay đồ khô, giữ ấm và báo cho hướng dẫn viên ngay.
Câu hỏi thường gặp
Leo Fansipan mùa đông nên mặc mấy lớp?
Nguyên tắc ba lớp vẫn đúng: một lớp sát da thoát ẩm, một lớp giữa giữ ấm, một áo khoác chắn gió mưa, kèm mũ, găng và tất dự phòng. Hỏi đơn vị tổ chức về thời tiết những ngày đó để chọn lớp giữa dày hay mỏng.
Áo lông vũ có mặc khi đang leo dốc được không?
Thường là quá nóng và làm bạn đẫm mồ hôi. Áo lông vũ hợp nhất khi dừng nghỉ, ở chỗ ngủ, hoặc lúc đi rất chậm trong gió lạnh. Khi leo, hãy cất nó vào ba lô và mặc lớp mỏng hơn.
Không có đồ chuyên dụng thì có thể dùng gì thay?
Áo len cũ, áo nỉ, quần áo thể thao bằng sợi tổng hợp có thể dùng làm lớp sát da và lớp giữa, còn áo mưa tốt có thể làm lớp ngoài. Điều nên tránh nhất là để áo bông dày làm lớp sát da trong những chuyến đi lạnh dài.
Mặc quá nhiều lớp có hại gì không?
Mặc quá nhiều khi vận động làm bạn ra mồ hôi nhiều, áo ẩm đi rồi lạnh khi dừng. Quần áo quá chật nhiều lớp còn cản máu lưu thông, làm tay chân lạnh hơn. Ấm vừa đủ và khô ráo tốt hơn mặc thật dày.
Trẻ em đi vùng lạnh cần chú ý gì thêm?
Trẻ mất nhiệt nhanh hơn người lớn và không phải lúc nào cũng nói ra là lạnh. Người lớn nên chủ động sờ tay, gáy của trẻ thường xuyên, cho mặc nhiều lớp mỏng, giữ đầu tay chân ấm và mang đồ khô dự phòng.
