Tạo lửa nơi hoang dã an toàn là chuyện của chuẩn bị nhiều hơn là chuyện của tay khéo: mang sẵn hai cách tạo lửa, chuẩn bị đủ vật dễ bắt lửa trước khi đánh lửa, chọn chỗ đốt đã dọn sạch, và chỉ đốt khi nơi đó cho phép. Lửa giữ ấm, đun nước, xua côn trùng, nhưng cũng là thứ có thể thiêu rụi cả cánh rừng chỉ vì một tàn than.
Chào bạn, đây là Nhà Thám Hiểm. Mình sẽ nói về lửa với hai giọng cùng lúc: giọng của người cần lửa để sống qua một đêm lạnh, và giọng của người giữ rừng. Hai giọng đó không mâu thuẫn, người giỏi lửa nhất thường cũng là người cẩn thận với lửa nhất.
Trước hết: có được phép đốt lửa ở đây không?
Nhiều khu rừng, vườn quốc gia và khu bảo tồn ở Việt Nam cấm đốt lửa, nhất là vào mùa khô. Mùa khô ở mỗi vùng mỗi khác, ở Tây Nguyên và miền Bắc thời điểm không giống nhau, nên cách chắc nhất là hỏi kiểm lâm, ban quản lý hoặc hướng dẫn viên địa phương trước khi đi.
Đi cùng đơn vị được cấp phép, bạn sẽ được chỉ nơi được phép nấu ăn và đốt lửa. Ở nhiều nơi, người ta chỉ cho dùng bếp dã ngoại có kiểm soát, không cho đốt lửa trại trực tiếp xuống đất.
Chỉ trong tình huống khẩn cấp thật, khi tính mạng phụ thuộc vào hơi ấm hay vào tín hiệu khói, thì lửa mới là ngoại lệ. Và kể cả khi đó, mọi bước an toàn bên dưới vẫn phải làm đủ.
Mình nói điều này đầu tiên vì cháy rừng do lửa trại bỏ quên là chuyện có thật. Một người ngủ ngon, cả bản làng ven rừng mất mùa.
Tam giác lửa: nhiệt, nhiên liệu và không khí
Lửa cần ba thứ cùng lúc. Nhiệt để khơi cháy, nhiên liệu để cháy, và không khí để nuôi ngọn lửa. Thiếu một thứ là lửa tắt. Hiểu điều này thì bạn biết vì sao nhóm lửa thất bại, và cũng biết cách dập lửa.
Nhiên liệu chia làm ba cấp. Bùi nhùi là thứ bắt lửa từ một tia nhỏ: bông gòn, vỏ cây khô xé tơi, lá khô vò vụn. Củi mồi là cành nhỏ cỡ que tăm tới cỡ ngón tay. Củi chính mới là cành to cỡ cổ tay.
Sai lầm phổ biến nhất là đánh lửa trước rồi mới đi gom củi mồi. Bùi nhùi cháy hết chỉ trong vài chục giây. Phải xếp sẵn đủ củi mồi, phân theo cỡ, ở trong tầm tay trước khi đánh tia lửa đầu tiên.
Một sai lầm khác là chất củi quá dày. Lửa nhỏ cần không khí, chèn kín là ngạt. Xếp hình chóp hoặc hình ô vuông thưa để gió luồn vào, rồi thêm củi dần theo cỡ lớn lên.
Mang theo gì để tạo lửa cho chắc?
Người đi rừng có kinh nghiệm thường mang ít nhất hai cách tạo lửa. Bật lửa là thứ tiện nhất, nhưng hết ga, ướt hay quá lạnh thì đánh không ăn. Diêm nên là loại chống nước, cất trong hộp kín.
Que đánh lửa bằng hợp kim, khi cạo mạnh bằng lưỡi thép sẽ bắn tia lửa rất nóng, dùng được cả khi ướt sau khi lau khô. Nó cần tập vài lần ở nhà mới quen tay, đừng để lần đầu dùng là lúc đang run vì lạnh.
Bùi nhùi mang sẵn quan trọng không kém. Một ít bông gòn cho vào túi kín là đủ. Trong rừng nhiệt đới Việt Nam ẩm ướt quanh năm, tìm được thứ khô để làm bùi nhùi đôi khi khó hơn cả việc đánh lửa.
Những cách tạo lửa bằng cọ xát gỗ hay bằng kính lúp thì nên coi là kỹ năng để tập cho biết, không phải thứ để trông cậy. Chúng đòi hỏi vật liệu đúng, thời tiết thuận và rất nhiều sức.
Chọn chỗ đốt và giữ lửa trong tầm kiểm soát
Chỗ đốt tốt là mặt đất trống, tốt nhất là sỏi, cát hay đất trơ, cách xa cây khô, cỏ khô, rễ cây và lều. Nhìn lên trên đầu nữa, cành cây thấp có thể bắt lửa từ tàn bay lên.
Dọn sạch lá khô quanh chỗ đốt một vòng rộng. Nếu được, xếp đá quanh lửa, nhưng đừng lấy đá từ lòng suối vì đá ngậm nước khi nóng lên có thể nứt vỡ bắn ra.
Giữ lửa nhỏ, đủ dùng. Lửa to tốn củi, khó kiểm soát và tàn bay xa. Khi có gió mạnh, cân nhắc không đốt. Luôn có người trông lửa, và có sẵn nước hoặc đất bên cạnh.
Ở trong hang, tuyệt đối không đốt lửa. Khói tích tụ trong không gian kín gây ngạt, lửa làm hỏng thạch nhũ và làm hại đàn dơi. Đây là quy định chung của các đơn vị tổ chức thám hiểm hang có trách nhiệm.
Dập lửa thế nào mới là tắt hẳn?
Lửa tắt ngọn chưa phải là tắt. Than hồng vùi trong tro có thể âm ỉ nhiều giờ, rồi gặp gió lại bùng lên. Nhiều vụ cháy rừng bắt đầu đúng như vậy, sau khi người cắm trại đã đi.
Cách làm là tưới nước đều lên than, khuấy trộn tro và than bằng que, rồi tưới tiếp, cho tới khi mọi thứ ướt và nguội. Nếu không có đủ nước, phủ đất ẩm và khuấy trộn nhiều lần.
Phép thử cuối cùng là đưa mu bàn tay gần sát đống tro. Còn thấy hơi ấm thì chưa xong. Đừng rời đi khi chưa làm bước này.
Trước khi đi, trả lại chỗ đó gần như lúc bạn tới, gom tro nguội và rác mang ra. Người đi sau không cần biết bạn đã từng đốt lửa ở đây, và cánh rừng cũng không cần biết.
Câu hỏi thường gặp
Củi ướt có đốt được không?
Khó nhưng có thể, nếu bạn chẻ hoặc gọt bỏ lớp ngoài ướt để lấy phần lõi khô hơn, và có đủ bùi nhùi khô mang theo. Cành chết còn treo trên cây thường khô hơn cành nằm dưới đất.
Vì sao không nên đốt lửa trong hang?
Khói không thoát được, có thể gây ngạt cho người và làm hại động vật sống trong hang. Nhiệt và muội còn làm hỏng thạch nhũ, thứ hình thành qua hàng nghìn năm.
Mang bật lửa hay diêm thì tốt hơn?
Nên mang cả hai hoặc kèm que đánh lửa, vì mỗi thứ có lúc hỏng. Cất trong túi kín nước, để ở hai chỗ khác nhau trong ba lô.
Có cần xin phép khi đốt lửa trại ở rừng không?
Ở vườn quốc gia, khu bảo tồn và nhiều khu rừng, đốt lửa phải theo quy định của ban quản lý, có nơi cấm hẳn trong mùa khô. Hãy hỏi kiểm lâm hoặc đơn vị tổ chức trước khi đi.
Lỡ để lửa lan ra cỏ khô thì làm gì?
Nếu đám cháy còn nhỏ, dập ngay bằng nước, đất hoặc cành tươi đập mạnh. Nếu lửa lan nhanh, rời xa theo hướng ngược gió và gọi ngay số một một bốn hoặc báo kiểm lâm, đừng cố một mình.
